Vegan Sözlük

Etiket, menü ya da vegan yaşam üzerine bir yazı okurken karşınıza çıkan kelimeler için kısa bir sözlük. Her maddede kelimenin ne anlama geldiğini ve gerektiğinde ne anlama gelmediğini yazdık. Yasal tanımlar Türkiye mevzuatından ve Tarım ve Orman Bakanlığı’nın etiketleme kılavuzundan, şarap durultma ve takviyelerle ilgili olanlar AB mevzuatından alındı. Diğer terimlerin çoğu, terimi ortaya atan ya da yöneten kuruluşlara dayanıyor; beslenme ve araştırma terimleri ise ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi, Dünya Sağlık Örgütü ve BM Gıda ve Tarım Örgütü gibi kurumlara dayanıyor. Kaynaklar sayfanın sonunda.

Bölümler: Beslenme biçimleri · Hayvan refahı ve etik · Etiket ve sertifika · Mutfakta · Beslenme ve sağlık ölçüleri · Araştırmaları okumak

Beslenme biçimleri

Vegan

Kasım 1944’te kelimeyi türetenlerin kurduğu Vegan Society, veganlığı bugün “hayvanların yiyecek, giyecek ya da başka herhangi bir amaçla her türlü sömürüsünü ve onlara yapılan her türlü zulmü, mümkün ve uygulanabilir olduğu ölçüde dışlamayı amaçlayan” bir yaşam biçimi olarak tanımlıyor. Beslenmede bunun anlamı et, balık, süt ürünleri, yumurta ve bal yememektir. Tanım yiyecekle sınırlı değil: “vegan kozmetik” ya da “vegan ayakkabı” arayanlar, hayvansal bileşen kullanılmadan yapılmış ürünleri kastediyor. TDK Güncel Türkçe Sözlük’te Eylül 2026 itibarıyla “vegan” maddesi yok. Ayrıca bkz. “vegan” kelimesi nasıl doğdu.

Vejetaryen

Et, balık ve tavuk yemeyen kişi. Vegetarian Society’nin en kısa tanımı: “Et, balık ve tavuk yemeyi bırakmanız yeterli.” Kelimenin kendisi yumurtayı ve süt ürünlerini dışlamaz; hangilerinin yendiğini aşağıdaki ön ekler söyler. TDK, “vejetaryen” için Türkçe karşılık olarak “etyemez”i veriyor. Ayrıca bkz. Dünya Vejetaryen Günü.

Lakto vejetaryen

Süt ürünlerini yer; et, balık ve yumurta yemez. “Lakto” süt demektir.

Ovo vejetaryen

Yumurta yer; et, balık ve süt ürünleri yemez. “Ovo” yumurta demektir.

Lakto-ovo vejetaryen

Hem süt ürünlerini hem yumurtayı yer; et, balık ve tavuk yemez. Çoğu insanın “vejetaryen” derken kastettiği budur.

“Lakto vegan” ve “ovo vegan”

Sık aranan ama yanlış terimler. Süt ya da yumurta içeren bir beslenme, tanımı gereği vegan olamaz. Doğru terimler lakto vejetaryen ve ovo vejetaryendir.

Pesketaryen

Balık yer ama et yemez. Balık da bir hayvan olduğu için pesketaryen vejetaryen sayılmaz.

Polo vejetaryen, “yarı vejetaryen”

Kırmızı et yemeyip tavuk yiyenler (polo vejetaryen) ya da eti yalnızca arada bir yiyenler için kullanılan gündelik terimler. Pesketaryen gibi bunlar da vejetaryen bir beslenmeyi değil, daha az et içeren bir beslenmeyi anlatır.

Fleksitaryen

Cambridge Sözlüğü’ne göre “çoğunlukla vejetaryen beslenen ama ara sıra et yiyen kişi”. Belirli bir miktar yok; kelime bir kuraldan çok bir yönelimi anlatıyor.

Çiğ vegan

Yiyeceklerin çoğunun ya da tamamının pişirilmeden yendiği vegan beslenme.

Fruitaryen (meyveci)

Cambridge Sözlüğü’ne göre “yalnızca meyve yiyen kişi”. Bu listedeki en kısıtlayıcı beslenme biçimi.

Hayvan refahı ve etik

Türcülük

Cambridge Sözlüğü’ne göre bir türün, özellikle de insanın, diğerlerinden daha önemli olduğu ve daha fazla hakkı hak ettiği düşüncesi. Kelimeyi, o sırada İngiltere’de bir hastanede bilim insanı olarak çalışan Richard Ryder, 1970’te hayvan deneylerine karşı yazdığı bir broşürde türetti. Ryder 2010’da geriye dönüp bakarken, 1960’ların ırkçılık, cinsiyetçilik ve sınıfçılık karşıtı mücadelelerini diğer türlere de genişletmek istediğini yazdı.

Hayvan hakları

Hayvanların, yalnızca insanların işine geldiğinde değil, kendileri için saygı gösterilmesi gereken çıkarları olduğu görüşü. Hayvanların kullanılmasını kabul edip acılarını azaltmayı amaçlayan hayvan refahı yaklaşımından daha ileri gider. Ayrıca bkz. Tom Regan, Kafesler Boşalsın.

Sahiplenme

Bir hayvanı satın almak yerine barınaktan ya da sokaktan alıp ona yuva vermek. Vegan etikte satın almak yerine sahiplenmek, satış için üretilen hayvanlara para ödememek demek.

Bal neden vegan değil?

Vegan Society’nin gerekçesi: bal “arılar tarafından arılar için” yapılır ve kovanın enerji kaynağıdır; derneğin veganlık tanımı yalnızca zulmü değil sömürüyü de dışladığı için balı kovandan almak veganlıkla bağdaşmaz. Derneğe göre kovandan alınan balın yerine, balın mikro besin öğelerinden yoksun bir şeker ikamesi konur.

Yün, ipek ve deri

Üçü de hayvansal ürün olduğu için veganlar bunları kullanmaz; Vegan Society de üçünü birlikte sayıyor. Daha az bilinen hayvansal bileşenler arasında balmumu, lanolin (yün yağı) ve şellak var; bkz. hayvansal kaynaklı katkılar.

Yumurta kodu (0, 1, 2, 3)

Türkiye’de A sınıfı her yumurtanın kabuğuna en az 2 mm yüksekliğinde bir kod damgalanır. İlk rakam yetiştirme metodu kodudur; ardından TR, il trafik kodu ve işletmeye özgü kod (aradaki dolgu sıfırları damgalanmayabilir), kısa çizgiden sonra da kümes numarası gelir. İlk rakamın anlamı Türk Gıda Kodeksi Yumurta Tebliği’nde (2014/55) şöyle belirlenmiş:

İlk rakamYetiştirme metodu (tebliğdeki ifade)
0Organik yetiştiricilik
1Açık dolaşım alanına erişim (free range) yetiştiricilik
2Kümeste kafessiz yetiştiricilik
3Kafesli yetiştiricilik

Tebliğin organik yumurta için verdiği örnek kod: 0TR060000060000-01. Yumurtlama tarihi de damgalanabilir ama bu zorunlu değil. Yani “kafessiz yumurta kodu” ya da “serbest gezen tavuk yumurtası kaç numara” sorularının cevabı kısa: kafessiz yumurtanın kodu 2 ya da 1’dir; serbest gezen tavuk yumurtası 1 ile başlar. 3 kafesteki tavukları, 0 organik yetiştiriciliği gösterir.

2 koduyla damgalanan kafessiz sistemde tavuklar bir binanın içinde kafes olmadan tutulur; mevzuat bütün kafessiz sistemleri “alternatif sistem” diye adlandırır. 1 kodunda buna ek olarak binadan dış alana çıkış vardır; bu, tavukların dışarı çıkabildiğini söyler, dışarıda ne kadar kaldıklarını söylemez. Temmuz 2025’teki değişiklikle tebliğdeki ifade “free range (açık dolaşıma erişim)” yerine “açık dolaşım alanına erişim (free range)” oldu. Veganlar için dört kod da aynı anlama gelir: yumurta hayvansal bir üründür; kod yalnızca tavuğun nasıl tutulduğunu anlatır.

Kafes (zenginleştirilmemiş ve zenginleştirilmiş)

Türkiye’deki yumurtacı tavukların korunmasına ilişkin yönetmelik iki tür kafes tanımlıyor. Zenginleştirilmemiş kafeste her tavuğa en az 400 cm² alan ayrılması gerekiyor; bu, bir A4 kâğıdının (yaklaşık 624 cm²) üçte ikisinden az. Değer, 13 Ocak 2026 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan değişiklikle 550 cm²’den 400 cm²’ye düşürüldü. Mevcut işletmelerde zenginleştirilmemiş kafesler 1 Ocak 2029’dan itibaren kullanılamayacak. Zenginleştirilmiş kafeste tavuk başına en az 750 cm² kafes alanı bulunmalı; bunun 600 cm²’si kullanılabilir alandır, yani yine bir A4 kâğıdından küçüktür. Ayrıca bir folluk, gagalama ve eşelenme için altlık ve tavuk başına en az 15 cm tünek bulunması gerekiyor. İkisi de 3 koduyla damgalanır.

Etiket ve sertifika

Türkiye’de gıda etiketinde “vegan”

Kuralları Tarım ve Orman Bakanlığı’nın etiketleme kılavuzu (ilk yayım 26 Kasım 2024) belirliyor. Etikette “Vejetaryenler/Veganlar için uygundur” gibi bir beyan, buna ek olarak da “Bitkisel”, “Bitkisel bazlı” ya da “Hayvansal bileşen içermez” gibi ifadeler kullanılabilir. Vegan ürünlerde süt ürünlerine ait adlar kullanılamaz; adı geçen tek istisna hindistan cevizi sütü. Vegan ve vejetaryen ürünlerde et ürünlerine ait adlar da kullanılamaz, ama ürün örneğin bitkisel ya da vegan “köfte”, sosis, salam, burger veya nuget olarak adlandırılabilir. “Et tadında” ya da “tereyağı tadında” gibi ifadeler yasak; aroma ise “Peynir Aromalı Vegan Kraker” biçiminde yazılabilir, “Vegan Peynir Aromalı Kraker” biçiminde yazılamaz. Ürün şekil ya da kullanım bakımından et veya süt ürününe benziyorsa, vegan ya da vejetaryen ibaresi ürünün adı ve markasıyla birlikte temel görüş alanında, zeminle karşıtlık oluşturacak biçimde ve en az ürün adıyla aynı punto büyüklüğünde yazılmalı. Kılavuz ayrıca bu gıdaların reklamının ve sunumunun, hayvansal gıdaların yerine geçtiği algısı yaratılarak özendirici biçimde yapılamayacağını söylüyor. İşletmelerin uyum için son tarihi 31 Aralık 2026.

Bitkisel içecek (“bitkisel süt” değil)

Aynı kılavuza göre soya, yulaf, badem, fındık gibi bitkilerden yapılan içeceklerin etiketinde “süt” kelimesi kullanılamaz; bunlara “içecek” denir. Etiketlerinde “Laktoz içermez” yazılabilir, ama “Süt ve süt ürünü içermez” yazılamaz. Ayrıca bkz. zenginleştirilmiş bitkisel içecek kontrol listesi.

Vegan sertifikası

Yalnızca üreticinin kendi beyanı değil, bağımsız bir kuruluşun denetlediği etiket. En eskisi, 1990’dan beri ürün sertifikalandıran Vegan Society’nin Vegan Trademark’ı. Ayrıca bkz. vegan sertifika etiketleri ve Certified Plant Based mi, vegan sertifikası mı?

V-Label

Vegan ya da vejetaryen ürünler için uluslararası tanınan bir mühür. Avrupa Vejetaryen Birliği’nin “V” simgesinden doğdu ve ürün lisanslamak için ilk kez 1996’da İsviçre’de kullanıldı. Etiketin “vegan” ve “vejetaryen” olmak üzere iki türü var; hangisi olduğuna bakın.

Leaping Bunny

Kozmetik ve ev temizlik ürünleri için hayvan deneysiz (cruelty-free) sertifikası. Sertifikalı şirketler, ürünleri ve bileşenleri için hiçbir hayvan deneyi yapılmayacak sabit bir kesim tarihi belirlemek, tedarikçilerini bir izleme sistemiyle denetlemek, bağımsız denetimi kabul etmek ve taahhütlerini her yıl yenilemek zorunda. Standart içeriği değil hayvan deneyini kapsar; ürünün vegan olup olmadığına ayrıca bakın. Ayrıca bkz. vegan kozmetik etiketi nasıl okunur.

Cruelty-free (hayvan deneysiz)

Hayvanlar üzerinde test edilmemiş demek. Tek başına bir sertifika değildir ve içerik hakkında bir şey söylemez; “vegan” ile “cruelty-free” iki ayrı soruya cevap verir.

Bitki bazlı (plant-based)

Cambridge Sözlüğü “tamamen ya da çoğunlukla bitkilerden oluşan” diye tanımlıyor. Sorun “çoğunlukla” kelimesinde: bir beslenme biçimi olarak “bitki bazlı” her zaman vegan demek değil. Türkiye’deki gıda etiketlerinde “bitkisel bazlı” ifadesi, “Vejetaryenler/Veganlar için uygundur” beyanına ek olarak kullanılabiliyor.

“Vegan dostu”

Gündelik bir ifade, bir sertifika değil. Kılavuz örnek ifadeleri “vb.” diye sayıyor, yani liste kesin değil; ama “vegan dostu” örnekler arasında yok. İçindekiler listesini okuyun.

Kazara vegan

Vegan diye pazarlanmayan ama hayvansal bileşen içermeyen ürün; bazı bisküviler, cipsler ya da bitter çikolatalar gibi. Bunu anlamanın tek yolu içindekiler listesi.

“İz/eser miktarda … içerebilir”

Bir bileşen değil, alerjen uyarısıdır. Bakanlık kılavuzuna göre bu ifade yalnızca kapsamlı bir risk değerlendirmesi bulaşmanın kaçınılmaz olduğunu gösterdiğinde kullanılabilir ve isteğe bağlıdır. Aynı kılavuz, iyi üretim uygulamalarındaki önlemlere rağmen hayvansal bileşenlerin bulaşma yoluyla istem dışı ve kaçınılmaz biçimde bulunmasının, ürünün vegan ya da vejetaryen gıda olarak tanımlanmasına engel olmadığını söylüyor. Süt kullanılmadan yapılmış bir üründeki “süt içerebilir” uyarısı süt alerjisi olanlar içindir; ürüne süt eklendiği anlamına gelmez.

Durultma maddesi

Şarabı ya da birayı berraklaştırmak ve kararlı hâle getirmek için eklenen madde. Uluslararası Bağ ve Şarap Örgütü’ne (OIV) göre bu madde istenmeyen bileşenlerle birleşip içecekten ayrılabilen bir kompleks oluşturur; işlem de maddenin içecekte kalmayacağı biçimde tasarlanır. Yine de içeceğin yapımında hayvansal bir ürün kullanılmış olur; veganlar için önemli olan da budur. Geleneksel durultma maddeleri hayvansaldır: jelatin, balık tutkalı (isinglass; balıkların kurutulmuş hava keselerinden yapılır), kazein (süt proteini) ve yumurta akı (albümin). AB’nin izin verilen maddeler listesinde bentonit (bir kil türü) ve Aspergillus niger mantarından elde edilen kitosan gibi hayvansal olmayan seçenekler de var. AB kurallarına göre bira ve şarabı durultmak için kullanılan balık jelatini ve balık tutkalı alerjen bildiriminden muaf; bu yüzden etiket güvenilir bir ölçüt değil, vegan etiketi ya da üreticinin kendi açıklaması güvenilir. Ayrıca bkz. şarap ve bira vegan mı?

Mutfakta

Seitan

Buğday glüteninden yapılan, et yerine kullanılan, proteini yüksek bir gıda. Çölyak hastaları için uygun değil. Ayrıca bkz. seitan: protein değeri, lizin ve sodyum.

Tofu

Soyadan yapılır, proteini yüksektir, kendine ait tadı çok azdır. Kalsiyum tuzlarıyla pıhtılaştırılmış tofu iyi bir kalsiyum kaynağı olabilir; bunu etiketten anlarsınız. Ayrıca bkz. tofu ve soya ürünleri.

Tempeh

Fermente edilip kalıp hâline getirilmiş soya fasulyesi; kökeni Endonezya.

Besin mayası

Vegan yemeklerde lezzet vermek için kullanılan bir maya türü. B12 vitamini ancak eklenmişse içerir; Vegan Society “B12 ile zenginleştirilmiş besin mayasını” veganların B12 kaynakları arasında sayıyor. Besin değeri tablosunda B12 olup olmadığına bakın.

Aquafaba

Pişmiş nohudun (ya da başka baklagillerin) suyu; yumurta akı yerine kullanılır. 2015’te ABD’li yazılım mühendisi Goose Wohlt, nohut suyunun köpürtülebildiğini gösteren bir Fransız videosundan yola çıkarak bu sudan sönmeyen bir vegan beze yapılabileceğini gösterdi; adı da o verdi.

Agar agar

Deniz yosunundan elde edilen, kıvam ve jel vermek için kullanılan bir madde; hayvansal kökenli jelatin yerine kullanılır.

Soya kıyması (TVP)

Dokulu bitkisel protein: kıyma yerine kullanılan, soyadan yapılmış bir gıda. Baharatlı hazır bir ürün alıyorsanız tuz miktarına ve içindekilere bakın.

Vegan deri

Hayvan derisi kullanılmadan yapılan, deriye benzeyen malzeme. “Vegan” ibaresi malzemenin hayvansal olmadığını söyler; neyden yapıldığını ya da ne kadar dayanacağını söylemez, bu yüzden bileşimine bakın.

Beslenme ve sağlık ölçüleri

B12 vitamini

Veganların en çok planlaması gereken besin öğesi: zenginleştirilmemiş bitkisel gıdalar güvenilir bir kaynak değil. Güvenilir kaynaklar takviyeler ve zenginleştirilmiş gıdalar. Ayrıca bkz. veganlarda B12 vitamini.

ALA, EPA, DHA

Üç omega-3 yağ asidi. ALA keten tohumu ve ceviz gibi bitkilerden gelir; EPA ve DHA balıkta ve balıkların da onları aldığı alg yağında bulunur. Ayrıca bkz. veganlarda omega-3.

Hem dışı demir

Bitkisel gıdalardaki demir biçimi. Etteki hem demirinden daha az emilir; aynı öğünde alınan C vitamini emilimi artırır. Ayrıca bkz. veganlarda demir.

“Tam protein”

Dokuz temel (esansiyel) amino asidin hepsini yeterli miktarda içeren protein. İfade çoğu zaman bitkisel proteinlerin yetersiz olduğunu ima etmek için kullanılır; oysa gün içinde çeşitli baklagil, tahıl, kuruyemiş ve tohum yemek amino asit ihtiyacını karşılar. Ayrıca bkz. vegan beslenmede protein kalitesi.

Zenginleştirilmiş gıda

Normalde içerdiğinden fazla miktarda besin öğesi ya da hiç içermediği besin öğeleri eklenmiş gıda. Rafine etme veya işleme sırasında kaybolan besin öğelerinin geri eklenmesi de bu kapsama girer (ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi). Vegan Society, veganlar için B12 vitamininin tek güvenilir kaynaklarının zenginleştirilmiş gıdalar ve takviyeler olduğunu söylüyor. Bitkisel içecekler, kahvaltılık gevrekler ve besin mayası hem zenginleştirilmiş hem zenginleştirilmemiş olarak satılıyor; hangisi olduğunu içindekiler listesinden anlarsınız. Ayrıca bkz. soya içeceği mi yulaf içeceği mi?

Takviye (besin takviyesi)

Besin öğesi alımını artırmak için ağızdan alınan kapsül, tablet, toz ya da sıvı biçimindeki ürün (ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi). AB mevzuatında takviyeler, “amacı normal beslenmeyi tamamlamak olan gıdalar” olarak tanımlanır ve belirli dozlar hâlinde satılır. İlaç olarak değil gıda olarak düzenlenirler; etiketlerinde ve reklamlarında bir hastalığı önledikleri, tedavi ettikleri ya da iyileştirdikleri ileri sürülemez. Veganlar için en önemlisi B12 vitaminidir, çünkü güvenilir kaynakları yalnızca zenginleştirilmiş gıdalar ve takviyelerdir. Ayrıca bkz. vegan olduktan sonra uyuşma ve karıncalanma.

Protein kalitesi (DIAAS)

Bir proteinin, sindirim de hesaba katıldığında dokuz temel amino asidi ne ölçüde karşıladığı. 2013’te BM Gıda ve Tarım Örgütü’nün (FAO) uzman danışma toplantısı, eski PDCAAS yönteminin yerine yeni bir ölçü önerdi: sindirilebilir temel amino asit skoru (DIAAS). DIAAS, her temel amino asit için gıdanın bir gram proteinindeki sindirilebilir miktarı bir referans proteindeki miktarla karşılaştırır; bu oranların en düşüğü skor olur. Bir gıdada az bulunan amino asit, gün içinde yenen başka gıdalarla tamamlanabilir (bkz. “Tam protein”). Ayrıca bkz. vegan beslenmede protein kalitesi.

Kreatin, karnitin, taurin

İnsan vücudunun kendi ürettiği üç bileşik. Kreatin karaciğer ve böbreklerde arjinin ve glisin amino asitlerinden; karnitin yine karaciğer ve böbreklerde lizin ve metiyoninden; taurin ise karaciğerde az miktarda üretilir. Besinlerle de alınırlar, çoğunlukla hayvansal ürünlerden: kreatin başta kırmızı et ve deniz ürünlerinden, karnitin kırmızı et, balık ve süt ürünlerinden, taurin deniz ürünleri, et, yumurta ve süt ürünlerinden gelir. Sebzelerde hiç taurin yoktur; istisnası kırmızı alglerdir. Vegan beslenmede bunların daha az alınmasının önemli olup olmadığı her biri için farklıdır; bağlantıdaki yazı dizisi üçünü ayrı ayrı ele alıyor. Ayrıca bkz. kreatin, karnitin ve taurin.

Beden kitle indeksi (BKİ)

Kilogram cinsinden ağırlığın metre cinsinden boyun karesine bölünmesiyle bulunan değer (kg/m²). Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) yetişkinlerde 25 ve üzerini fazla kilolu, 30 ve üzerini obez olarak tanımlar. ABD Ulusal Sağlık İstatistikleri Merkezi 18,5’in altını zayıf, 18,5 ile 24,9 arasını normal sayar. BKİ vücut yağıyla ilişkilidir, ama bu ilişki yaşa ve cinsiyete göre değişir. Çocuklarda ve ergenlerde yaşın hesaba katılması gerekir; bu yüzden onların ölçümleri bu eşiklerle değil, yaşlarına göre DSÖ büyüme referanslarıyla karşılaştırılır. Ayrıca bkz. vegan çocuklarda büyüme.

LDL kolesterol

Kanda düşük yoğunluklu lipoproteinlerle taşınan kolesterol. Yüksek LDL düzeyi atardamarlarda kolesterol birikmesine yol açtığı için çoğu zaman “kötü” kolesterol diye anılır; HDL ise “iyi” kolesterol olarak bilinir (MedlinePlus, ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi). Ayrıca bkz. vegan olmak kolesterolü her zaman düşürür mü?

Serbest şeker

DSÖ’nün terimi: üreticinin, aşçının ya da tüketicinin yiyecek ve içeceklere eklediği şekerler ile balda, şuruplarda, meyve sularında ve meyve suyu konsantrelerinde doğal olarak bulunan şekerler. Taze meyve ve sebzedeki şekerler ve sütte doğal olarak bulunan şeker, zararına dair bildirilmiş bir kanıt olmadığı için bu tanıma girmez. DSÖ, serbest şekerin günlük enerji alımının %10’unun altında tutulmasını öneriyor; %5’in, yani günde yaklaşık 25 gramın (6 çay kaşığı) altına inmenin ek yarar sağlayacağını belirtiyor. Bal da bu yüzden, başka özellikleri ne olursa olsun, serbest şeker sayılır. Ayrıca bkz. bal vegan mı?

Ultra işlenmiş gıda

Carlos Monteiro ve ekibinin geliştirdiği NOVA sınıflamasının dördüncü ve en çok işlenmiş grubu. NOVA gıdaları besin öğelerine göre değil, geçirdikleri endüstriyel işlemlerin niteliğine, derecesine ve amacına göre gruplar. FAO’nun 2019 raporu ultra işlenmiş gıdaları “çoğu yalnızca endüstride kullanılan bileşenlerden yapılmış formülasyonlar” olarak tanımlıyor; örnekleri arasında gazlı içecekler ile paketli tatlı, yağlı ya da tuzlu atıştırmalıklar var. “Vegan” ve “ultra işlenmiş” ayrı sorulardır: bir ürün ikisi birden olabilir. Ayrıca bkz. genç veganlar ve ultra işlenmiş ürünler.

Araştırmaları okumak

Sistematik derleme ve meta-analiz

Sistematik derleme, belirli bir soruya ilişkin, önceden konmuş ölçütlere uyan bütün çalışmaları bulmayı, değerlendirmeyi ve bir araya getirmeyi amaçlar; yanlılığı azaltmak için açıkça tanımlanmış yöntemler kullanır (ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi). Meta-analiz ise bu bağımsız çalışmaların sonuçlarını istatistiksel olarak birleştirip tek bir özet tahmine dönüştüren adımdır. Her sistematik derleme meta-analiz içermez. Bir meta-analiz, birleştirdiği çalışmalar kadar güçlüdür: çok sayıda gözlemsel çalışmayı birleştirmek daha dar aralıklı bir tahmin verir, ama yine de neden-sonuç kanıtı sayılmaz. Ayrıca bkz. bitkisel beslenme kalbi korur mu?

Randomize kontrollü çalışma

En az bir deneme tedavisi ve bir kontrol grubu olan, kimin hangisini alacağına rastgele bir yöntemin karar verdiği ve iki grubun çalışmaya aynı dönemde alınıp izlendiği çalışma (ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi). Kimin neyi alacağına katılımcılar değil şans karar verdiği için gruplar arasındaki öteki farklar, kimsenin ölçmediği farklar da dâhil, dengelenme eğilimindedir; böylece sonuçtaki belirgin bir fark büyük olasılıkla tedaviden kaynaklanır. Bu çalışmaların neden-sonuç ilişkisini sınayabilmesini sağlayan da budur. Ayrıca bkz. vegan beslenmede kreatin.

Gözlemsel çalışma (kohort, kesitsel)

Araştırmacıların insanları bir beslenme biçimine ya da tedaviye atamadığı, insanların zaten yaptığını kaydettiği çalışma (ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi). Kohort çalışmasında tanımlı bir grup, kimin hastalandığını görmek için zaman içinde izlenir. Kesitsel çalışmada her şey tek bir zaman noktasında ölçülür; bu yüzden bu tür çalışma hangisinin önce geldiğini gösteremez. Gözlemsel çalışmalar bir beslenme biçiminin bir sonuçla ilişkili olduğunu gösterebilir, ama tek başına ona yol açtığını kanıtlayamaz: farklı beslenen insanlar sigara, egzersiz ya da gelir gibi başka açılardan da farklı olma eğilimindedir. Araştırmacılar ölçtükleri farkları hesaba katar, ama ölçmedikleri farkların etkisini dışlayamaz. Ayrıca bkz. 65 yaş üstünde vejetaryen beslenme.

Tehlike oranı ve güven aralığı

Tehlike oranı (hazard ratio), kırık ya da kalp krizi gibi bir olayın bir grupta zaman içinde ne sıklıkla görüldüğünü başka bir gruptakiyle karşılaştırır. 1 değeri fark olmadığı anlamına gelir; 1,19 olayın ilk grupta %19 daha yüksek hızla, 0,80 ise %20 daha düşük hızla görüldüğü anlamına gelir. %95 güven aralığı, verilerin uyumlu olduğu değer aralığıdır: çok sayıda tekrarlanan çalışmada gerçek değeri %95 oranında yakalayacak bir yöntemle hesaplanır (ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi). Bir oranın güven aralığı 1’i içeriyorsa sonuç “fark yok” olasılığıyla uyumludur ve istatistiksel olarak anlamlı değildir. Tehlike oranı göreli bir ölçüdür: seyrek bir olayın %19 daha sık görülmesi, yalnızca birkaç ek vaka anlamına gelebilir. Ayrıca bkz. kemik sağlığı ve kırık riski.

Öz bildirim (kendi beyanı)

Katılımcıların kendileri hakkında yazılı ya da sözlü olarak verdiği bilgi (ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi); örneğin “Kendinizi vejetaryen olarak görüyor musunuz?” sorusuna verilen yanıt. Beslenme araştırmaları buna çok dayanır ve bu bilgi yanıltabilir. ABD’de 11.180 kişilik bir araştırmada kendini vejetaryen olarak tanımlayanların %68’i, 24 saatlik geriye dönük besin tüketimi sorgulamalarında et, tavuk ya da balık yediğini bildirdi (Ghoreishi ve ark., 2026). Bu sorgulamalar da kişinin kendi beyanına dayanır, ama insanların kendilerini nasıl tanımladığını değil, gerçekte ne yediğini sorar. Bir çalışmanın “vejetaryen” grubunda et yiyenler de varsa, beslenme biçimleri arasındaki gerçek farklar bulanıklaşabilir. Ayrıca bkz. kendini vejetaryen sayanlar et yiyor mu?

Kaynaklar

  1. Türk Gıda Kodeksi Yumurta Tebliği (2014/55), 24 Kasım 2017 (Resmî Gazete 30250) ve 18 Temmuz 2025 (Resmî Gazete 32959) tarihli değişiklikler işlenmiş güncel metin. mevzuat.gov.tr. Erişim: 29 Eylül 2026.
  2. Yumurtacı Tavukların Korunması ile İlgili Asgari Standartlara İlişkin Yönetmelik. Resmî Gazete 29183, 22 Kasım 2014. resmigazete.gov.tr. Değişiklik: Resmî Gazete 33136, 13 Ocak 2026. resmigazete.gov.tr. Erişim: 29 Eylül 2026.
  3. Tarım ve Orman Bakanlığı, Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü. Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği Kılavuzu, ilk yayım 26 Kasım 2024. tarimorman.gov.tr. Erişim: 29 Eylül 2026.
  4. Ankara Ticaret Odası. Gıda etiketleme ve tüketicileri bilgilendirmeye yönelik mevzuat düzenlemeleri (uyum tarihi 31 Aralık 2026). Erişim: 29 Eylül 2026.
  5. The Vegan Society. Definition of veganism; The honey industry; General FAQs; The Vegan Trademark; Vitamin B12. Erişim: 29 Eylül 2026.
  6. Vegetarian Society. Eating veggie. Erişim: 29 Eylül 2026.
  7. Türk Dil Kurumu. Güncel Türkçe Sözlük, “vejetaryen” maddesi; “vegan” için madde yok. Erişim: 29 Eylül 2026.
  8. Cambridge Dictionary. Maddeler: lacto-vegetarian, ovo-vegetarian, flexitarian, fruitarian, pescatarian, plant-based, speciesism, seitan, tempeh, tofu, agar, textured vegetable protein, nutritional yeast, aquafaba. dictionary.cambridge.org. Erişim: 29 Eylül 2026.
  9. Ryder RD. Speciesism again: the original leaflet. Critical Society. 2010;(2). Erişim: 29 Eylül 2026.
  10. Leaping Bunny. The Corporate Standard of Compassion for Animals; The Leaping Bunny difference. Erişim: 29 Eylül 2026.
  11. V-Label. The history of V-Label; General information. Erişim: 29 Eylül 2026.
  12. Aquafaba.com. History of aquafaba. Erişim: 29 Eylül 2026.
  13. ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi. Medical Subject Headings (MeSH): Food, Fortified; Dietary Supplements; Body Mass Index; Cholesterol, LDL; Systematic Review; Meta-Analysis; Randomized Controlled Trial; Observational Study; Cohort Studies; Cross-Sectional Studies; Confidence Intervals; Self Report. meshb.nlm.nih.gov. Erişim: 17 Ekim 2026.
  14. Dünya Sağlık Örgütü. Obesity and overweight (bilgi notu). Erişim: 17 Ekim 2026.
  15. Dünya Sağlık Örgütü. WHO calls on countries to reduce sugars intake among adults and children. Basın duyurusu, 4 Mart 2015. Erişim: 17 Ekim 2026.
  16. MedlinePlus, ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi. LDL: the “bad” cholesterol. Erişim: 17 Ekim 2026.
  17. FAO. Dietary protein quality evaluation in human nutrition: report of an FAO Expert Consultation. FAO Food and Nutrition Paper 92. Roma: FAO; 2013.
  18. Monteiro CA, Cannon G, Lawrence M, Costa Louzada ML, Machado PP. Ultra-processed foods, diet quality, and health using the NOVA classification system. Roma: FAO; 2019.
  19. Takviye edici gıdalara ilişkin 2002/46/AT sayılı Avrupa Parlamentosu ve Konsey Direktifi. eur-lex.europa.eu. Erişim: 17 Ekim 2026.
  20. (AB) 2019/934 sayılı Komisyon Yetki Devrine Dayalı Tüzüğü, Ek I (izin verilen şarapçılık uygulamaları). eur-lex.europa.eu; (AB) 1169/2011 sayılı Tüzük, Ek II. eur-lex.europa.eu. Erişim: 17 Ekim 2026.
  21. OIV. Resolution OIV-SECSAN 520-2014: Code of good fining practices for wine; Marangon M, Vincenzi S, Curioni A. Wine fining with plant proteins. Molecules. 2019;24(11):2186. doi:10.3390/molecules24112186; Avustralya Yeni Zelanda Gıda Standartları Kurumu (FSANZ). Application A490: exemption of isinglass from declaration. Erişim: 17 Ekim 2026.
  22. Kreider RB, Kalman DS, Antonio J, ve ark. International Society of Sports Nutrition position stand: safety and efficacy of creatine supplementation in exercise, sport, and medicine. J Int Soc Sports Nutr. 2017;14:18. doi:10.1186/s12970-017-0173-z; Demarquoy J. Revisiting the role of carnitine in heart disease through the lens of the gut microbiota. Nutrients. 2024;16(23):4244. doi:10.3390/nu16234244; Seghieri G, Campesi I, Tonolo G, ve ark. Do sex and gender interact with the biological actions of taurine? Int J Mol Sci. 2025;26(16):8097. doi:10.3390/ijms26168097.
  23. Ghoreishi N, Kurth T, Knüppel S, Fox MP. Exposure misclassification of self-reported vegetarian diet and its impact on health outcomes. Int J Epidemiol. 2026;55(5). doi:10.1093/ije/dyag168; Haddad EH, Tanzman JS. What do vegetarians in the United States eat? Am J Clin Nutr. 2003;78(3 Suppl):626S-632S.

Editör: Anıl Güler, Eczacı
Son bilimsel inceleme: 17 Ekim 2026