Pirinç ayaklı eski bir kum saati: kum yerine kırmızı mercimek, nohut ve pirinç akıyor; dibinde bir maydanoz dalı, arkada lacivert geniş bir bant. Başlık: Vejetaryen mi, yetersiz mi?

65 Yaş Üstünde Vejetaryen Beslenme: Yeni Bir Çalışma Neden Daha Yüksek Ölüm Riski Buldu?

TarafındanVegan Sağlık Yayın Ekibi
Paylaş

Yayın:

Bu sitede ele aldığımız araştırmaların çoğu bitkisel beslenme açısından güven verici sonuçlar gösteriyor. Bu akşamki çalışma ise öyle değil. Biri Çin’de, biri ABD’de olmak üzere iki büyük yaşlı grubunda, vejetaryen sayılan kişilerin izlem süresince ölüm riski hayvansal besin yiyenlere göre daha yüksekti. Aşağıda çalışmanın neyi ölçtüğünü ve sınırlarının nerede başladığını anlatıyoruz.

Çalışma

Makale 19 Ağustos 2026’da Nutrition, Metabolism and Cardiovascular Diseases dergisinde çevrim içi yayımlandı. Yazarlar Çin’deki Jilin Üniversitesi Halk Sağlığı Fakültesi’nden. Çalışmada, ülke nüfusunu temsil eden iki araştırmadaki 65 yaş ve üstü yetişkinler incelendi:

  • Çin: Çin Uzunlamasına Sağlıklı Uzun Yaşam Araştırması (CLHLS), 6.678 kişi, 2008–2018.
  • ABD: Ulusal Sağlık ve Beslenme İnceleme Araştırması (NHANES), 6.305 kişi, 2005–2018.

Katılımcılara “vejetaryen misiniz?” diye sorulmadı. Araştırmacılar vejetaryenliği kişilerin ne kadar hayvansal kaynaklı besin yediğini bildirdiğine göre tanımladı ve iki ülkede aynı kuralları kullandı. Çin’deki araştırmada beslenme birden fazla kez sorulduğu için ekip, insanların beslenmesinin yıllar içinde nasıl değiştiğini de izleyebildi.

Ne buldular?

İki ülkede de vejetaryen sayılan kişilerde tüm nedenlere bağlı ölüm (herhangi bir nedenle ölüm) riski daha yüksekti:

  • Çin: yüzde 19 daha yüksek risk (tehlike oranı 1,19; yüzde 95 güven aralığı 1,07–1,32).
  • ABD: yüzde 52 daha yüksek risk (1,52; 1,11–2,08).

Tehlike oranının 1,00’ın üstünde olması riskin daha yüksek olduğunu, altında olması daha düşük olduğunu gösterir.

Vejetaryen alt türlerinin hiçbirinde koruyucu bir ilişki görülmedi. Çin’deki araştırmada zaman içinde vejetaryen kalanlarda ve hayvansal besin yerken vejetaryen beslenmeye geçenlerde de risk daha yüksekti.

Yazarlar bitkilerin zararlı olduğu sonucuna varmıyor. Özette bunun yerine yaşlanan toplumlarda “beslenme yeterliliğinin, genel diyet kalitesinin ve yaşa özgü beslenme gereksinimlerinin” önemine dikkat çekiyorlar. Bu yazı, makalenin yayımlanmış özetine dayanıyor.

Burada kim “vejetaryen” sayılıyor?

En önemli soru bu ve özet çok şey anlatan bir ifade kullanıyor: “operasyonel olarak tanımlanmış” vejetaryen beslenme. Hayvansal kaynaklı besini az yediğini ya da hiç yemediğini bildirenler, nedeni ne olursa olsun vejetaryen sayıldı; kesin eşikler makalenin tam metninde. Yaşlılarda bu nedenler çok çeşitli.

Aynı Çin araştırmasından daha önce yayımlanan makaleler bu kişilerin genellikle kimler olduğunu anlatıyor. Birinde vejetaryenlerin geliri ve eğitim düzeyi hepçillere göre daha düşüktü; yazarlar, Çin’de bitkisel besinler daha ucuz olduğu için geliri düşük kişilerin vejetaryen beslenebileceğini belirtti. Kırılganlık üzerine bir başka makale, vejetaryenlerin “bu beslenmeyi isteyerek ya da imkânsızlık yüzünden benimsemiş kişilerin bir karışımı” olabileceğini yazdı. Aynı makale, çiğneme ya da yutma sorunu olanların etten kaçınabileceğini de sınırlılıklar arasında andı. Bu, öğünlerini planlayan ve B12 alan bir veganın bilinen tablosunun tam tersi.

Aynı durum, beslenme değiştirenlerle ilgili sonucu da açıklamaya yardımcı oluyor. 80 yaşında iştahsızlık, hastalık ya da diş sorunları yüzünden et yemeyi bırakan birinin riski zaten yüksek olabilir. Bu durumda önce hastalık gelir, beslenme değişikliği onu izler; bu tür bir çalışma ikisini birbirine karıştırabilir. Buna ters nedensellik deniyor. İstatistiksel düzeltme bu etkiyi azaltır ama ortadan kaldıramaz.

ABD sonucuna ise başka bir nedenle temkinli yaklaşmak gerekir: güven aralığı, riskin yüzde 11 ile yüzde 108 daha yüksek olduğu değerler arasında uzanıyor; yani ilişkinin gerçek büyüklüğü çok belirsiz.

Aynı Çin araştırması daha önce ne göstermişti?

Bu tek seferlik bir sonuç değil. Aynı araştırmanın daha önceki üç analizi yaşlı Çinli yetişkinlerde benzer sonuçlar buldu:

  • Kırılganlık (2025): 65 yaş ve üstü 27.917 kişide vejetaryenlerin kırılgan hâle gelme riski yüzde 13 daha yüksekti (1,13; 1,07–1,20).
  • Sağlıklı yaşlanma (2025): 2.888 sağlıklı yaşlıda vejetaryenlerin sağlıklı yaşlanma olasılığı daha düşüktü (olasılık oranı 0,65; 0,47–0,89). Ama diyet kalitesi daha yüksek olan vejetaryenler hepçillerle istatistiksel olarak anlamlı bir fark göstermedi.
  • 100 yaşına ulaşma (2026): 80 yaş ve üstü 5.203 kişide vejetaryenlerin yüz yaşını görme olasılığı daha düşüktü (0,81; 0,69–0,96). İlişki zayıf olanlarda daha belirgindi (beden kütle indeksi 18,5’in altında; 0,72), ancak kilo grupları arasındaki bu fark istatistiksel olarak kanıtlanmış sayılmaz.

Bu sonuçlar “65 yaştan sonra bitkiler risklidir” yorumundan çok “65 yaştan sonra kısıtlı ve düşük kaliteli beslenme risklidir” yorumuyla örtüşüyor; ancak bu çalışmaların hiçbiri beslenmeyi ardındaki koşullardan tam olarak ayıramıyor.

Başka toplumlarda tablo farklı

Başka ülkelerden gelen sonuçlar bununla örtüşmüyor. Kuzey Amerika’da 73.308 kişiyi izleyen Adventist Sağlık Çalışması 2’de vejetaryenlerin tüm nedenlere bağlı ölüm riski vejetaryen olmayanlara göre yüzde 12 daha düşüktü (0,88; 0,80–0,97). Birleşik Krallık’ta 60.310 kişinin verisini birleştiren bir analizde vejetaryenlerle düzenli et yiyenlerin ölüm riski hemen hemen aynıydı (1,02; 0,94–1,10). Kohort çalışmalarını (uzun yıllar izlenen insan gruplarını) birleştiren 2017 tarihli bir meta-analiz de vejetaryen beslenme ile tüm nedenlere bağlı ölüm arasında anlamlı bir ilişki bulmadı; ancak iskemik kalp hastalığı riskini yüzde 25 daha düşük buldu. Bu gruplar yaşlı Çinli yetişkinlerden çok farklı. Beslenmesini özgürce seçmiş kişileri daha çok içermeleri olası ve bu iki kohort yalnızca yaşlılardan oluşmuyordu.

Diyet kalitesi ileri yaşta da önemli görünüyor. İspanya’da 65 yaş ve üstü 597 yetişkinle yapılan bir çalışmada sağlıklı ve bitki ağırlıklı bir beslenme düzenine orta düzeyde uyum, tüm nedenlere bağlı ölümde yüzde 41 daha düşük riskle ilişkiliydi (0,59; 0,43–0,82); sağlıksız bir düzene yüksek uyum ise yüzde 53 daha yüksek riskle ilişkiliydi (1,53; 1,07–2,19). REGARDS yazımızda olduğu gibi, farkı bitkisel besinin türü yaratıyor gibi görünüyor.

Buradan ne çıkarmalı?

Bu çalışma, iyi planlanmış bir vegan ya da vejetaryen beslenmenin 65 yaştan sonra ömrü kısalttığını göstermiyor. Gösterdiği şu: bazı yaşlı gruplarda az hayvansal besin yemek düşük gelir, kırılganlık, düşük kilo ve hastalıkla bir arada görülebiliyor. Bu koşulların kendi riskleri var ve bu tür bir çalışma onları beslenmeden tam olarak ayıramıyor. Yaşlı veganlar ve aileleri için pratik noktalar şunlar:

  • Yeterli protein ve enerji. Yaşlıların daha fazla proteine ihtiyacı olup olmadığı hâlâ tartışmalı. Yine de ESPEN gibi uzman grupları sağlıklı yaşlılar için genel yetişkin önerisinden daha fazlasını öneriyor. Asıl sorun çoğu zaman genel olarak az yemek. Vegan beslenmede protein kalitesi ve 65 yaş sonrası ihtiyaç rehberimiz bunun nasıl planlanacağını anlatıyor.
  • Kasları çalıştırın. Yaşlılarla yapılan 12 haftalık bir denemede kendi oluşturduğu vegan diyete geçenler ölçülebilir miktarda kas kaybetti; buna ek olarak direnç egzersizi yapanlar belirgin biçimde daha az kaybetti.
  • B12 ve diğer besin öğeleri. B12 rehberimiz ileri yaşı, B12 düzeyini ölçtürmeyi gerektiren nedenler arasında sayıyor. D vitamini, kalsiyum ve kemik sağlığı da önemli: kemik sağlığı ve kırık riski yazımıza bakabilirsiniz.
  • Kiloyu ve iştahı izleyin. Yaşlı birinde istemeden kilo kaybı, çiğneme sorunları ya da giderek daralan bir beslenme, beslenmenin arkasında hangi sebep olursa olsun, hekime ya da diyetisyene başvurmayı gerektirir.

Bu çalışma gözlemseldir, vejetaryen tanımı geniştir ve vejetaryen sayılanların bir kısmı bu beslenmeyi özgürce seçmemiş olabilir. Bu tür sonuçları nasıl tartacağınızı hatırlamak için beslenme araştırmaları nasıl okunur yazımıza göz atabilirsiniz.

Kaynaklar

  1. Liu B, Liang Z, Li X, ve ark.. Vegetarian diets, dietary trajectories, and mortality risk among older adults: evidence from two nationally representative cohorts. Nutr Metab Cardiovasc Dis. 2026:104963. PMID: 42722563.
  2. Huang Y, Jigeer G, Lv Y, ve ark.. Association between vegetarian diet and risk of frailty in Chinese older adults: a prospective study. BMC Med. 2025;23(1):352.
  3. Jigeer G, Wang K, Lv Y, ve ark.. Vegetarian diet and healthy aging among Chinese older adults: a prospective study. NPJ Aging. 2025;11(1):25.
  4. Li Y, Wang K, Lv Y, ve ark.. Vegetarian diet and likelihood of becoming centenarians in Chinese adults aged 80 y or older: a nested case-control study. Am J Clin Nutr. 2026;123(2):101136.
  5. Orlich MJ, Singh PN, Sabaté J, ve ark.. Vegetarian dietary patterns and mortality in Adventist Health Study 2. JAMA Intern Med. 2013;173(13):1230–1238.
  6. Appleby PN, Crowe FL, Bradbury KE, ve ark.. Mortality in vegetarians and comparable nonvegetarians in the United Kingdom. Am J Clin Nutr. 2016;103(1):218–230.
  7. Dinu M, Abbate R, Gensini GF, ve ark.. Vegetarian, vegan diets and multiple health outcomes: a systematic review with meta-analysis of observational studies. Crit Rev Food Sci Nutr. 2017;57(17):3640–3649.
  8. Oncina-Cánovas A, Torres-Collado L, García-de-la-Hera M, ve ark.. Pro-vegetarian dietary patterns and mortality by all-cause and specific causes in an older Mediterranean population. J Nutr Health Aging. 2024;28(7):100239.

Bu yazıyı paylaşın

WhatsAppFacebookX

Editör: Anıl Güler, Eczacı
Son gözden geçirme: 4 Ekim 2026

İlgili içerikler

Benzer Gönderiler