Bal Vegan mı? Veganlar Balı Neden Tüketmez, Yerine Ne Kullanılır?
Kısa cevap: Hayır. Bal, arıların topladığı ve işlediği nektardan yapılır; koloninin besini olarak peteğe depolanır. Vegan Society (Birleşik Krallık merkezli vegan derneği), veganizmi, mümkün ve uygulanabilir olduğu ölçüde “hayvanlara yönelik her türlü sömürüyü ve zulmü” dışarıda bırakmayı amaçlayan bir yaşam biçimi olarak tanımlar; beslenmede bu, “tamamen ya da kısmen hayvanlardan elde edilen” bütün ürünlerden vazgeçmek demektir. Dernek, balı veganların kaçındığı ürünler arasında açıkça sayar. Aynı tanım gereği balmumu, propolis, arı sütü ve arı poleni de vegan değildir. Besin değeri açısından bal pek bir şey katmaz: yaklaşık beşte dördü şekerdir ve Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), balı sofra şekeri ve şuruplarla birlikte serbest şeker sayar. Mutfakta aynı işi hurma şurubu, üzüm pekmezi, akçaağaç şurubu ve diğer bitkisel şuruplar görür.
Bal neden hayvansal ürün sayılır?
Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (2020/7) balın nasıl oluştuğunu tarif eder: bal arıları nektarı, bitki salgılarını ya da bitki emici böceklerin salgılarını (çam balının kaynağı) toplar, kendine özgü maddelerle birleştirerek değiştirir, su içeriğini düşürür ve petekte depolayarak olgunlaştırır. Aynı tebliğe göre bala, gıda katkı maddeleri de dâhil olmak üzere dışarıdan hiçbir şey katılamaz. Yani bal, arıların yalnızca taşıdığı bir bitki ürünü değil, arıların ürettiği bir maddedir.
Vegan Society için asıl mesele balın kimin için yapıldığıdır. Derneğin ifadesiyle bal, “arılar tarafından arılar için yapılır”. Koloninin enerji kaynağıdır; kötü havada ve kış aylarında yedeğidir. Dernek, bir arının ömrü boyunca yalnızca çay kaşığının on ikide biri kadar bal ürettiğini hatırlatır. Küçük ya da özenli bir arıcıdan alınan balın da cevabı değiştirmemesinin nedeni budur: derneğin tanımı, kendi ifadesiyle, “yalnızca zulmü değil, sömürüyü de” dışarıda bırakmayı amaçlar.
Kovan neyi kaybeder?
Arıcılar balı alır ve koloniye çoğu zaman yerine şeker verir. Scientific Reports‘ta yayımlanan bir çalışma bu uygulamayı açıkça belirtir: arıcılar bal hasadından sonra ya da nektarın kıt olduğu dönemlerde arıları sık sık yüksek fruktozlu mısır şurubu ya da sakarozla besler. Araştırmacılar laboratuvarda arıları bal, sakaroz ya da mısır şurubuyla besledi ve karaciğer ile yağ deposu gibi çalışan bir doku olan yağ gövdesindeki gen etkinliğini karşılaştırdı. Bala kıyasla şeker diyetleri 220 genin (sakaroz) ve 104 genin (mısır şurubu) etkinliğini değiştirdi; bunların arasında protein metabolizmasında görevli genler de vardı. Yazarlara göre arılar baldan, yerine verilen yemlerde bulunmayan bazı besin bileşenleri alır. Çalışma kafeste tutulan arılarda gen etkinliğini ölçtü; koloni sağlığını ya da hayatta kalmayı ölçmedi.
Vegan Society başka olağan uygulamalara da dikkat çeker: verimi artırmak için seçici ıslah, bazı işletmelerde hasattan sonra kovanların imha edilmesi ve koloninin oğul verip kovanı terk etmemesi için ana arıların kanatlarının kırpılması.
Arılar acı çekebilir mi?
Bu sorunun cevabı, yukarıdaki uygulamaların ne kadar ağır sayılacağını etkiler. PNAS‘ta 2022’de yayımlanan bir deneyde bombus arıları, zarar verecek ölçüde 55 °C’ye ısıtılmış besleyicilerle ısıtılmamış besleyiciler arasında seçim yaptı. Isıtılmamış besleyicilerde yoğun bir şeker çözeltisi varken ısıtılmış olanlardan uzak durdular; ama öbür besleyicilerdeki ödül zayıfladıkça ısıtılmış olanları daha çok kullanmaya başladılar. Bu tercihi öğrendikleri renklere bakarak yaptılar; bu da tepkinin basit bir refleks olmadığına, beyinde işlendiğine işaret eder. Yazarlara göre bu yetenek “böceklerde acı deneyimleme kapasitesiyle uyumlu”dur.
Veterinary Sciences‘ta 2025’te yayımlanan ve bal arılarının hayvan refahı mevzuatına alınmasını savunan bir görüş makalesi, AB hayvan refahı mevzuatının memelileri, kuşları ve kafadanbacaklıları hissedebilen (duyarlı) canlılar olarak tanıdığını, bal arılarını ise tanımadığını belirtir. Makale ayrıca 2024 tarihli New York Hayvan Bilinci Bildirgesi’nin, aralarında bal arılarının da bulunduğu omurgasızlarda bilincin gerçekçi bir olasılık olduğunu kabul ettiğini hatırlatır. Bilim, arıların acıyı bizim gibi hissettiğini kanıtlamıyor. Ama bu olasılığı göz ardı etmeyi zorlaştırıyor.
Bal arısı yetiştirmek arılara yardım eder mi?
“Arıları kurtaralım” mesajı genellikle kovanlarla değil, yabani tozlayıcılarla ilgilidir. Binlerce arı türü vardır, ama Vegan Society’nin belirttiği gibi bilimsel olarak kabul edilen bal arısı türü yalnızca yedidir. Arıcılık için tutulan çok sayıda kovan yabani arıları etkileyebilir. PLoS ONE‘da yayımlanan sistematik bir derleme, yönetilen bal arıları ve bombus arıları üzerine yapılmış çalışmaları şöyle sınıflandırdı:
- Çiçekler ve yuva yerleri için rekabet: Çalışmaların %53’ü yabani arılar üzerinde olumsuz etki bildirdi, %28’i etki bulmadı, %19’u ise karışık sonuçlar buldu.
- Bitki topluluklarındaki değişiklikler: %36’sı olumlu, %36’sı olumsuz etki bildirdi.
- Hastalık: %70’i patojenlerin yayılması yoluyla olası olumsuz etkiler bildirdi.
Derleme iki çekince ekler. Yönetilen arıların kendi doğal yayılış alanında bulunduğu durumlarda (Türkiye’deki bal arılarında olduğu gibi) rekabet etkileri daha küçüktü; ama hastalık yoluyla etkiler daha büyük olabiliyordu. Ayrıca çalışmaların çoğu bir etkinin mümkün olduğunu gösterdi (örneğin rekabetin ya da patojenlerin varlığını bildirdi), ama yabani arıların sayısını ya da hayatta kalmasını doğrudan ölçmedi. Ayrı bir derleme, her yıl yüz binlerce kovanın ülkeler arasında taşındığını ve bunun yabani arılara parazit taşıyabileceğini ya da onlarda hastalık sıklığını artırabileceğini anlatır. Dolayısıyla bal satın almak yabani arıları korumanın bir yolu değildir. Vegan Society bunun yerine bir doğa koruma kuruluşunu desteklemeyi önerir.
Bal, şekerden daha sağlıklı mı?
Kayda değer bir farkı yok. ABD Tarım Bakanlığı’nın (USDA) besin veri tabanına göre 100 g bal 82 g karbonhidrat (41 g fruktoz ve 36 g glukoz), 17 g su ve 304 kcal içerir. Bir yemek kaşığı (21 g) yaklaşık 64 kcal ve 17 g şeker verir. Vitamin ve mineraller yalnızca eser miktardadır: bir yemek kaşığı yaklaşık 11 mg potasyum ve 0,1 mg’dan az demir sağlar.
Dünya Sağlık Örgütü serbest şekerleri, yiyecek ve içeceklere eklenen şekerler ile “balda, şuruplarda, meyve sularında ve meyve suyu konsantrelerinde doğal olarak bulunan şekerler” olarak tanımlar. Serbest şeker alımının günlük enerjinin %10’unun altında tutulmasını önerir; bu, günde 2.000 kcal alan biri için yaklaşık 50 g eder. Üç yemek kaşığı bal tek başına bu sınırı biraz aşar. Aşağıdaki bitkisel şuruplar da serbest şekerdir; yani balın yerine hurma şurubu kullanmak etik bir tercihtir, sağlık açısından bir iyileştirme değildir.
Bir yaşından küçük bebeklere asla bal verilmemelidir. Bal, botulizme yol açan bakterinin sporlarını taşıyabilir; bazı bebeklerde bu sporlar bağırsakta çoğalıp toksin üretir. Bebek botulizmine yol açtığı kanıtlanmış tek gıda baldır. Bebek botulizmi için tedavi ve önleme programı yürüten Kaliforniya Halk Sağlığı Dairesi (CDPH), sporların birçok ülkede balda bulunduğunu ve bütün büyük sağlık ve gıda güvenliği kuruluşlarının bu kural üzerinde birleştiğini belirtir.
Bal ve diğer arı ürünleri nerelerde karşınıza çıkar?
- Bileşen listeleri. Granola, tahıl barı, kahvaltılık gevrek, bisküvi, ekmek, sos ve salata sosu gibi ürünlerde, ayrıca bal aromalı içeceklerde “bal” ya da “honey” kelimesine bakın.
- E901. Balmumu onaylı bir gıda katkı maddesidir; katkı listelerinde E901 (beyaz ve sarı balmumu) olarak geçer. Aynı listede hemen ardından gelen kandelila mumu (E902) ve karnauba mumu (E903) bitkisel seçeneklerdir. Hayvansal kaynaklı katkılar yazımız bu katkıyı E904 (şellak) ve E120 (karmin) ile birlikte ele alıyor.
- Diğer arı ürünleri. Propolis, arı sütü ve arı poleni takviye olarak satılır; boğaz spreylerinde, pastillerde ve kozmetik ürünlerde bulunabilir. Balmumu dudak balsamlarında ve kremlerde de yer alabilir.
- Vegan beyanları. Türkiye’de Tarım ve Orman Bakanlığı’nın etiketleme kılavuzuna göre vegan tüketicilere yönelik gıdaların etiketinde “Vejetaryenler/Veganlar için uygundur” gibi beyanlar kullanılabilir. Vegan ürün etiketi kuralları yazımız bu beyanların nasıl işlediğini anlatıyor.
Balın yerine ne kullanılır?
- Üzüm pekmezi. Koyu ve yoğun kıvamlıdır, meyvemsi bir tadı vardır; ekmeğin üstünde, tahin-pekmezde ve hamur işlerinde iyi gider. Keçiboynuzu ve dut pekmezi de benzerdir.
- Hurma şurubu. Kıvamı ve rengi bala yakındır; yulaf lapasında, soslarda ve hamur işlerinde iyi sonuç verir.
- Akçaağaç şurubu. Daha akışkandır, tadı daha hafiftir; krep, bitkisel yoğurt ve tatlı sosları için uygundur.
- Agave şurubu ve altın şurup (golden syrup). Nötr bir tatlılık verir; agave soğuk içeceklerde kolayca çözünür, altın şurup ise hamur işlerine uygundur.
- “Vegan bal”. Bazı ürünler balı bitkisel bileşenler ve şekerle taklit eder. Vegan Society, kendi Vegan Trademark etiketiyle tescilli, arı içermeyen bir balı listesinde gösterir.
Bunların hepsi serbest şekerdir; DSÖ sınırı bal için olduğu kadar bunlar için de geçerlidir.
Bu özetin sınırları
Burada kullanılan veganizm tanımı Vegan Society’ye aittir. Anılan arı çalışmaları laboratuvar deneyleri, derlemeler ve bir görüş makalesidir; bunların pek azı koloni düzeyindeki ya da yabani arı popülasyonları üzerindeki etkileri ölçer. Vegan Society’nin anlattığı arıcılık uygulamalarının Türkiye’de ya da başka yerlerde ne kadar yaygın olduğu bu kaynaklarda ölçülmemiştir. Besin değerleri genel olarak bal içindir; çiçek kaynağına göre değişir.
Kaynaklar
- The Vegan Society. Definition of veganism.
- The Vegan Society. The honey industry.
- Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7). Resmî Gazete 22.04.2020, sayı 31107.
- Wheeler MM, Robinson GE. Diet-dependent gene expression in honey bees: honey vs. sucrose or high fructose corn syrup. Scientific Reports 2014;4:5726.
- Gibbons M, Versace E, Crump A, Baran B, Chittka L. Motivational trade-offs and modulation of nociception in bumblebees. PNAS 2022;119(31):e2205821119.
- Bava R, Formato G, Liguori G, et al. Honeybee sentience: scientific evidence and implications for EU animal welfare policy. Veterinary Sciences 2025;12(7):661.
- Mallinger RE, Gaines-Day HR, Gratton C. Do managed bees have negative effects on wild bees?: A systematic review of the literature. PLoS ONE 2017;12(12):e0189268.
- Graystock P, Blane EJ, McFrederick QS, Goulson D, Hughes WOH. Do managed bees drive parasite spread and emergence in wild bees? International Journal for Parasitology: Parasites and Wildlife 2016;5(1):64–75.
- U.S. Department of Agriculture. FoodData Central: Honey (SR Legacy, FDC ID 169640).
- World Health Organization. Healthy diet (fact sheet).
- California Department of Public Health, Infant Botulism Treatment and Prevention Program. For parents and families.
- Food Standards Agency. Approved additives and E numbers.
- Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği Kılavuzu. T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı, Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü; Revizyon 002, 10.03.2026.
Editör: Anıl Güler, Eczacı
Son gözden geçirme: 17 Ekim 2026
