Ramsgate, 1847: Vejetaryen Derneği Nasıl Kuruldu?
30 Eylül 1847 Perşembe günü, bugünden tam 179 yıl önce, İngiltere’nin güneydoğusunda, Kent kıyısındaki Ramsgate yakınlarında bulunan Northwood Villa adlı bir su tedavisi kliniğinde bir grup insan toplandı ve Vegetarian Society’yi, yani Vejetaryen Derneği’ni kurdu. Aralarında oraya varmak için en az 300 mil yol gelenler vardı. Gün bittiğinde derneğe 150’den fazla kişi katılmıştı. Birkaç yıl önce neredeyse hiç kullanılmayan bir kelimenin artık arkasında bir örgüt vardı.
O günün hikâyesini bilmeye değer: hem örgütlü hareketin başlangıcı olduğu için hem de kendilerine ilk kez “vejetaryen” diyenlerin bir kısmı, bugün vegan dediğimiz beslenmeye çoğu kişinin sandığından daha yakın olduğu için.
Üç grup, tek toplantı
Uluslararası Vejetaryen Birliği’nin (IVU) tarihçisi John Davis’e göre 1847’de İngiltere’de üç ana vejetaryen grup vardı.
- Salford’daki İncil Hristiyanları (Bible Christians). Manchester yakınlarındaki bu kiliseyi 1809’da Rahip William Cowherd, başka kiliselerden ayrılarak kurdu. Üyeleri eti hem sağlıkları için hem de hayvanlara duydukları merhamet yüzünden yemiyordu; yumurta ve süt ise serbestti.
- Alcott House, Londra yakınlarında Surrey’de, Ham Common’da bir okul. Davis, okulun bütün öğrencilerine “bugün vegan dediğimiz” beslenmeyi uyguladığını yazıyor.
- Northwood Villa, Ramsgate’te bir su tedavisi kurumu. “Müdürü” William Horsell’di. Vegetarian Society’nin kendi tarih sayfası burayı vejetaryen, “ama aslında bugün vegan dediğimiz” bir mekân olarak anlatıyor.
Horsell aynı zamanda Truth-Tester adlı bir dergi çıkarıyordu. Dergi alkol karşıtı bir yayın olarak başlamıştı, ama Horsell onu giderek “bitkisel beslenme”ye yöneltti. 1847’nin başında dergide yayımlanan bir mektup bir vejetaryen derneği kurulmasını önerdi. Bunun üzerine Alcott House’tan William Oldham, 8 Temmuz’da orada bir “Fizyoloji Konferansı” topladı; 130 kadar kişi katıldı. Konferans, bir dernek kurmak için Eylül sonunda yeniden toplanma kararı aldı.
O gün ne oldu?
Truth-Tester‘ın toplantı raporu bugüne ulaştı. Oturumu Salford milletvekili ve İncil Hristiyanı Joseph Brotherton yönetti. Dergi, orada bulunanlardan dokuzunun 30 yılı aşkın süredir, bunların çoğunun da 38 yıldır et ve alkolden uzak durduğunu not etti. Sabah saatleri kuralların görüşülmesine ayrıldı, dernek kuruldu, öğle yemeği saat bir buçukta yendi.
Salford’dan bir İncil Hristiyanı olan James Simpson ilk başkan oldu. Alcott House’tan William Oldham sayman, William Horsell ise sekreter seçildi. Kurallar derneğin yönetimini bu üç kişiye bırakıyor, asıl rolü sekretere veriyordu. Davis’in aktardığına göre derneğin gelirinin yüzde 25’i, sekreterin emeğinin karşılığı olarak ona gidiyordu.
Üye olmak basitti. Yeni üye, “en az bir aydır hayvan etini besin olarak yemediğini” beyan ediyordu. 14 yaşından büyük herkes, “kadın ya da erkek”, bu beyanı yakınındaki bir üyeye ya da Northwood Villa’daki Horsell’e mektupla yaparak katılabiliyordu.
Kelime nereden geldi?
“Vegetarian” kelimesi Ramsgate’te türetilmedi, ama Ramsgate onu yaygınlaştırdı. Bilinen ilk basılı kullanımı, Alcott House’la bağlantılı kısa ömürlü bir dergi olan The Healthian‘ın Nisan 1842 sayısında. Online Etymology Dictionary daha erken bir tarih veriyor, 1839; ayrıca Oxford İngilizce Sözlüğü’nden şunu aktarıyor: kelimenin genel kullanımı büyük ölçüde 1847’de Ramsgate’te Vegetarian Society’nin kurulmasına bağlı görünüyor.
Davis, kelimenin İncil Hristiyanlarından değil Alcott House çevresinden çıktığını savunuyor; kilisenin kayıtları 1847’ye kadar hep “bitkisel beslenme”den söz ediyor. Davis, “vegetarian”ın Latince “canlı, dinç” anlamındaki vegetus‘tan geldiği yolundaki yaygın hikâyeyi de reddediyor: derneğin kendi dergisinde bir yazar, bunun bir efsane olduğunu daha 1906’da yazmıştı.
Kimler katıldı?
Yöneticiler arasında bir milletvekili ve sanayiciler vardı, ama üyelerin çoğu çalışan insanlardı. Julia Twigg, İngiliz vejetaryen hareketi üzerine 1981 tarihli doktora tezinde derneğin dergisinde her ay yayımlanan üye dökümünü inceledi. Twigg’e göre üyelerin üçte ikisinden fazlası “esnaf, zanaatkâr ve işçi”ydi. Örneğin Şubat 1853’te 889 üyenin 466’sı bu grupta sayılmıştı; 242 kadın ise ayrı sayılmış, sınıfları kaydedilmemişti. Hareket en çok kuzeyin sanayi kentlerinde güçlüydü: Manchester, Liverpool, Leeds, Sheffield.
Twigg, hareketin alkol karşıtı kampanyaya ne kadar yakın olduğunu da gösteriyor: ilk vejetaryenlerin neredeyse hepsi alkol kullanmıyordu ve vejetaryenliğe sık sık “ölçülülüğün üst aşaması” diyorlardı.
Sonra ne oldu?
Ramsgate dönemi kısa sürdü. İlk genel kurul 1848’de Manchester’da yapıldı, Alcott House aynı yıl kapandı ve 1850’de derneğin merkezi Manchester’a taşındı. Davis’e göre Londra ile Manchester arasında görüş ayrılıkları vardı; başlıcası yumurta ve süt meselesiydi.
Bu soru hiç kapanmadı. 1944’te derneğin üyesi Donald Watson, süt ve yumurta yemeyenler için ayrı bir grup kurulmasını önerdi; bu grup Vegan Society oldu. O hikâyeyi “vegan” kelimesinin nasıl doğduğu yazısında anlatmıştık. Vegetarian Society ise yoluna devam etti: ayrı Manchester ve Londra dernekleri 1969’da birleşti, 2023’te de ofisini Manchester kent merkezine taşıdı.
Bugün neden önemli?
Aradan geçen 179 yıldan sonra iki şey öne çıkıyor. Birincisi, üyelerin çoğu çalışan insanlardı ve hareket basit, pratik bir söz üzerine kurulmuştu: bir ay et yememek. İkincisi, yumurta ve süt tartışması “vejetaryen” kelimesinin kendisi kadar eski: kurucuların geldiği üç yerden ikisi, kendi tarihçilerinin anlatımıyla, bugün vegan diyeceğimiz bir beslenmeyi zaten uyguluyordu.
Kaynaklar
- Davis J. The Origins of the ‘Vegetarians’. Uluslararası Vejetaryen Birliği (IVU) tarih arşivi. Erişim: 29 Eylül 2026.
- Truth-Tester, 1847, c. II, s. 19–20, 29 (alıntılar). Physiological/Vegetarian Conferences, Surrey/Kent, England 1847. Uluslararası Vejetaryen Birliği. Erişim: 29 Eylül 2026.
- Twigg J. The Vegetarian Movement in England, 1847–1981: A Study in the Structure of its Ideology, 5. bölüm. Doktora tezi, London School of Economics, 1981. Yazarın izniyle IVU tarafından yayımlanmıştır. Erişim: 29 Eylül 2026.
- Vegetarian Society. History. Erişim: 29 Eylül 2026.
- Köder C. First use of the word “vegetarian” in English (1842). 2 Ağustos 2026. Erişim: 29 Eylül 2026.
- Online Etymology Dictionary. vegetarian. Erişim: 29 Eylül 2026.
Editör: Anıl Güler, Eczacı
Son bilimsel inceleme: 29 Eylül 2026
