Ruth Harrison: Britanya’ya Fabrika Çiftliğini Gösteren Kadın
1960 dolaylarında biri Londra’daki bir evin kapısındaki mektup aralığından bir broşür attı. Broşür, Crusade Against All Cruelty to Animals adlı bir hayvan hakları grubundandı ve dana buzağılarının, etlik piliçlerin ve yumurta tavuklarının nasıl yetiştirildiğini anlatıyordu. Broşürü okuyan Ruth Harrison zaten vejetaryendi. Sonradan düşüncesini şöyle anlattı: Bu hayvanları yemiyordu, ama yine de onlara karşı bir sorumluluğu vardı; o bir şey yapmazsa kimse yapmayacaktı.
Dört yıl sonra yazdığı Animal Machines (Hayvan Makineleri) kitabı, Britanya’nın hayvancılık hakkında konuşma biçimini değiştirdi. Bu sabah The Game Changers belgeselini, dün Peter Singer’ın Hayvan Özgürleşmesi kitabını ele aldık. Harrison dünkü yazıya bağlanıyor: Singer onun kitabını vejetaryenliğe geçtiği günlerde okumuştu.
Kitaptan önce
Ruth Harrison, evlenmeden önceki soyadıyla Ruth Winsten, 1920’de Londra’da doğdu. Babası Stephen, George Bernard Shaw’un dostu olan bir yazardı; annesi Clare ressam ve heykeltıraştı. Anne ve babası, 19. yüzyılda vejetaryenlik ve hayvan hakları üzerine yazan Henry Salt’a hayranlık duyuyordu; ikisi de vejetaryendi.
Ailesinin bu ilgisi sonradan önem kazanacaktı. Londra’daki Bedford College’da İngiliz edebiyatı okudu, Quaker’lara (Dostlar Derneği adlı Hristiyan topluluğu) katıldı, savaş sırasında Quaker’ların yürüttüğü Friends’ Ambulance Unit’te hemşire olarak çalıştı, savaştan sonra da Almanya’da yerinden edilmiş insanlara yardım etti. Londra’ya dönünce Kraliyet Dramatik Sanatlar Akademisi’nde (RADA) oyunculuk eğitimi aldı. 1954’te mimar Dex Harrison’la evlendi.
Broşürü sınamak
Harrison broşürde yazılanları olduğu gibi kabul etmedi. Anlatılanların doğru olup olmadığını kendi gözüyle görmek için yola çıktı; iyisiyle kötüsüyle çiftlikleri gezdi. Eşi birçok ziyarette ona eşlik etti ve kitaptaki fotoğrafların bir kısmını o çekti. Bir şey iddia etmeden önce çiftlikleri gezip kanıt toplamak, hayatının geri kalanında da yöntemi oldu.
Kitabı daha yazarken, Mayıs 1963’te altı taslak bölümü Rachel Carson’a gönderip önsöz istedi. Carson bir yıl önce Sessiz Bahar (Silent Spring) ile tarım ilaçlarına karşı uyarmıştı. Kabul etti; ama kitap çıktıktan birkaç hafta sonra, Nisan 1964’te öldü.
Animal Machines
Animal Machines: The New Factory Farming Industry (Hayvan Makineleri: Yeni Fabrika Çiftliği Endüstrisi) Mart 1964’te, The Observer gazetesindeki yazılarla birlikte çıktı. Okurlara çoğunun hiç duymadığı uygulamaları gösterdi: yumurta tavukları için batarya kafesler, buzağılar için dar bölmeler, kısırlaştırma, kuyrukların ve gaga uçlarının kesilmesi, yemlere antibiyotik katılması. Ana fikri şuydu: Sektördeki pek çok kişi çiftlik hayvanlarını yalnızca birer üretim nesnesi olarak görüyordu.
Kitaptan bir cümle, söylemek istediğini özetliyor: “İnsanların çoğu, özellikle de kentlerde yaşayanlar, yiyeceklerinin sofralarına hangi süreçlerden geçerek geldiğini bilmez; bilenler de unutmayı daha rahat bulur.”
Biyografisini yazan Claas Kirchhelle’e göre “Harrison üç hafta içinde ülke çapında tanınmıştı”. Kitap çıktıktan ancak bir ay kadar sonra Tarım Bakanlığı bağımsız bir soruşturma komitesi kurulacağını duyurdu.
Kitabı herkes hoş karşılamadı. Bakanlık yetkilileri kendi aralarında yazışırken kitapta “yeni bir şey yok gibi göründüğünü” yazdı; eleştirmenler de onu aşırı duygusal bir “ev hanımı” diye küçümsemeye çalıştı. Kirchhelle de 1964’te fabrika çiftliklerinin Britanya’da henüz her yerde olmadığını belirtiyor ve kitabın çizdiği gelecek tablosunu “özenle sahnelenmiş” buluyor.
Brambell raporu ve “özgürlükler”
Profesör F. W. R. Brambell başkanlığındaki komite raporunu 1965’te yayımladı. 2008 tarihli biyografik bir makale Harrison’ın komitede yer aldığını söylüyor; hükümet arşivleri üzerinde çalışan Kirchhelle ise yer almadığını tespit etti. Yine de komitenin kurulmasında da raporun içeriğinde de kitabının payı büyüktü.
Rapora göre bir hayvan “en azından zorlanmadan dönebilecek, kendini temizleyebilecek, kalkabilecek, yatabilecek ve bacaklarını uzatabilecek kadar hareket özgürlüğüne” sahip olmalıydı. Bu mütevazı hareket özgürlükleri “beş özgürlük” fikrinin başlangıç noktası oldu: 1979’da Çiftlik Hayvanları Refahı Konseyi kurulduğunda, görev tanımına bunların genişletilmiş bir hâli yazıldı.
Değişim yavaş geldi. Singer 1973’te, Britanya hükümetinin kurduğu bir danışma komitesinin önerilerinden alıntı yaptı; bunlardan biri, “her hayvanın en azından rahatça dönebileceği kadar yeri olması” gerektiğiydi. Singer, hükümetin bu önerileri fazla idealist bulup uygulamayı reddettiğini de not etti.
Duygu değil, adalet
Harrison hayatının geri kalanını aynı işe adadı. 1967’de hükümetin yeni kurulan çiftlik hayvanları refahı danışma komitesine atandı; bu komitede ve yerini alan Konsey’de, 1991’de emekli olana kadar görev yaptı. Hayvan refahı araştırmalarını desteklemek için Farm Animal Care Trust adlı bir vakıf kurdu ve Avrupa Konseyi’nde, çiftlik hayvanlarının nasıl tutulması gerektiğini belirleyen 1976 tarihli Avrupa sözleşmesi üzerinde çalıştı.
Kaygısının hayvan sevgisinden değil, adalet duygusundan ve kendi deyişiyle “hakkaniyetten” kaynaklandığını söylerdi. Hayvanları kullanan herkesin, onlara acıdan ve korkudan uzak, doğal davranışlarını sergileyebilecekleri iyi bir yaşam sağlamakla yükümlü olduğuna inanıyordu. 1971’de, fabrika çiftliklerinden tiksinen pek çok kişinin vejetaryen olduğunu ve “veganın zulmü ortadan kaldırmaya yönelik en mantıklı adımı attığını” yazdı. Yine de kendi hayatını hayvancılığa son vermek için değil, daha iyi çiftlikler için mücadele ederek geçirdi.
Bazı değişiklikleri görecek kadar yaşadı. Britanya 1999’da anaç domuzlar için dar bölmeleri ve zincirle bağlamayı yasakladı; aynı yıl klasik (batarya) kafeslerin 2012’ye kadar yasaklanacağı açıklandı. Öte yandan kitabında anlattığı sorunların çoğunun 1990’larda hâlâ sürmesi onu hayal kırıklığına uğratıyordu. Ruth Harrison, 80. doğum gününe birkaç gün kala, Haziran 2000’de kanserden öldü.
Neden önemli?
Harrison, Singer ya da Tom Regan gibi bir filozof değildi. Tek ve basit bir şey istedi: Yiyeceğinizin nasıl üretildiğine bakın. Altmış yıl sonra bu, hem hayvan refahı reformları hem de vegan olmayı düşünen herkes için hâlâ ilk adım.
Kaynaklar
- van de Weerd H, Sandilands V. Bringing the issue of animal welfare to the public: a biography of Ruth Harrison (1920–2000). Appl Anim Behav Sci. 2008;113(4):404–410.
- Kirchhelle C. Bearing Witness: Ruth Harrison and British Farm Animal Welfare (1920–2000). Palgrave Macmillan, 2021 (açık erişim).
- Singer P. Animal Liberation. The New York Review of Books, 5 Nisan 1973.
Editör: Anıl Güler, Eczacı
Son gözden geçirme: 2 Ekim 2026
