Hayvan Özgürleşmesi: Peter Singer’ın 1975 Kitabı ve O Günden Bu Yana Değişenler
Peter Singer’ın Hayvan Özgürleşmesi (Animal Liberation) 1975’te yayımlandı ve yayıncısına göre o günden beri baskısı hiç tükenmedi. Singer 2023’te kitabı baştan yazarak Hayvan Özgürleşmesi Hemen Şimdi (Animal Liberation Now) adıyla yeniden yayımladı. İkisi de Türkçeye çevrildi. Daha önce Tom Regan’ın hayvan hakları kuramını ve Carol J. Adams’ın et ile toplumsal cinsiyet üzerine kitabını ele almıştık. Singer’ın kitabı bunlara üçüncü bir yaklaşım ekliyor; üçü arasında tarihsel olarak ilk gelen yaklaşım: faydacılık. Bu inceleme kitabı, sonradan kitaba dönüşen 1973 denemesi üzerinden okuyor; bugünle karşılaştırmalar resmî kaynaklara ve başvuru eserlerine dayanıyor.
Nasıl başladı?
Nisan 1973’te o sırada genç bir Avustralyalı filozof olan Singer, The New York Review of Books için Animals, Men and Morals (Hayvanlar, İnsanlar ve Ahlak) adlı bir derlemenin eleştirisini yazdı. Derlemeyi “bir Hayvan Özgürleşmesi hareketinin manifestosu” diye niteledi. Sonradan kitaba dönüşen deneme bu eleştiridir.
Yazıya özgürleşme hareketleriyle başladı. Ona göre her özgürleşme hareketi “ahlaki ufkumuzun genişlemesini, daha önce doğal ve kaçınılmaz sayılan uygulamaların artık katlanılmaz görülmesini” gerektirir.
Sav
Singer akla ilk gelecek itirazı öngördü: İnsanlar ve hayvanlar zekâda ya da yetenekte eşit değil; o hâlde neden eşit muamele görsünler? Yanıtı, ahlaki eşitliğin hiçbir zaman olgusal eşitliğe dayanmadığıydı. İnsanlar da zekâ bakımından birbirinden çok farklıdır. “Daha zeki olmak bir insana başka bir insanı sömürme hakkı vermiyorsa, insanlara insan olmayanları sömürme hakkını neden versin?”
Önerdiği ölçüt Jeremy Bentham’dan geliyordu: “Soru, akıl yürütebiliyorlar mı, konuşabiliyorlar mı değil; acı çekebiliyorlar mı?” Singer’a göre bir varlık acı çekebiliyorsa “bu acıyı hesaba katmamanın hiçbir ahlaki gerekçesi olamaz”.
Bu ayrımcılığa ad koymak için derlemenin yazarlarından psikolog Richard Ryder’ın ortaya attığı bir sözcüğü ödünç aldı: türcülük. Yani başka türlerin üyelerine, kendi türümüzün üyelerine yapılması yanlış olacak biçimde davranmaya hakkımız olduğu inancı. Singer terimin “kulağa hoş gelmediğini, ama ırkçılıkla kurulan benzetmeyi yerli yerine oturttuğunu” kabul ediyordu. (Vegan Sözlük: türcülük)
En keskin sınama örneği hayvan deneyleriydi. Singer, bir araştırmacının, çok sayıda hayatı kurtarmanın tek yolu bu olsaydı altı aylıktan küçük, kimsesiz bir insan bebeği üzerinde deney yapıp yapmayacağını sordu. Yanıt hayırsa, onun yerine yetişkin bir insansı maymunu, kediyi ya da fareyi kullanmak “düpedüz ayrımcılıktır”. Çünkü Singer’a göre bu hayvanlar “başlarına gelenin daha çok farkındadır” ve acıya bir insan bebeği kadar duyarlıdır. Karşılaştırma bilerek rahatsız edici kurulmuş; ilkenin kendisi değil, bir uygulaması.
Bir sağlık kitabı değil
Bu nokta bir sağlık sitesi için önemli. Singer denemenin hiçbir yerinde sağlık gerekçesine dayanmıyor. Eleştirdiği derlemenin “hayvanları sömürmeyi bırakırsak daha sağlıklı olacağımızı ya da hayattan daha çok zevk alacağımızı söylemediğini” belirtiyor. Beslenmeyi ahlaki savın karşısına bir itiraz olarak çıkarmayı, köle sahibinin köle emeği olmadan ekonominin çökeceği iddiasına benzetiyor. “Vejetaryen beslenme besin açısından yeterli mi?” sorusunu da bu çerçevede ele alıyor.
Singer 1973’te, derlemenin ortaya koyduğu meydan okumanın “vejetaryen olmamızı gerektirdiği” sonucuna katılıyordu. Bitkisel beslenmenin yeterli olup olmadığı ve neye ihtiyaç duyduğu ise etiğin yanıtlayamayacağı ayrı bir soru. En açık pratik örnek B12 vitamini.
Eskiyen örnekler
Singer’ın savları zamana bağlı değil ama örnekleri bağlı. 1973 denemesindeki üç örnek bugün farklı görünüyor.
Kafesler. Singer, İngiltere’de dört ya da beş yumurta tavuğunun tutulduğu, yaklaşık 51 × 46 cm’lik (yirmiye on sekiz inç) zeminli bir batarya kafesini anlatıyordu. Bu yaklaşık 2.320 cm², tavuk başına kabaca 465 ila 580 cm² eder. Avrupa Birliği’nde bu tür kafesler 1 Ocak 2012’den beri yasak. Avrupa Komisyonu’na göre kafeste tutulmaya devam eden tavuklar, tavuk başına en az 750 cm² alan, ayrıca folluk, tünek alanı ve gagalayıp eşinebilecekleri altlık sunan zenginleştirilmiş kafeslerde olmalı. Alan büyüdü, ama kafes hâlâ kafes.
Sayılar. Singer’ın kitabı sayılarla değil acıyla ilgiliydi ama sayılar da büyüdü. FAO verilerine dayanan Our World in Data’ya göre 1975’te dünyada eti için yaklaşık 13,4 milyar tavuk kesildi. 2024’te bu sayı yaklaşık 78,5 milyardı.
Çizginin yeri. Singer 1973’te kendi acımızla kurulan benzetmenin balıklar ve diğer omurgalılarda hâlâ güçlü göründüğünü, istiridye gibi yumuşakçalarda “çok daha zayıf” olduğunu, böceklerin acı çekip çekemediği konusunda ise bugünkü bilgimizle “hüküm veremeyeceğimizi” düşünüyordu. O günden bu yana tartışma ilerledi. Birleşik Krallık’ın 2022 tarihli Hayvan Refahı (Hissedebilirlik) Yasası (Animal Welfare (Sentience) Act), yasanın amaçları bakımından “hayvan” tanımına omurgalıların yanı sıra ahtapot gibi kafadanbacaklı yumuşakçaları ve yengeç ile ıstakoz gibi on ayaklı kabukluları da katıyor. Ahtapot da bir yumuşakçadır, yani Singer’ın 1973’te benzetmeyi “çok daha zayıf” bulduğu gruptandır. Yasa bu grubun bir kısmını artık “hayvan” tanımına alıyor.
2023 sürümü
Hayvan Özgürleşmesi Hemen Şimdi, yeni bir önsözle yeniden basılmış eski bir kitap değil. Yayıncı kitabı “baştan aşağı gözden geçirilmiş” bir baskı olarak tanıtıyor; Singer’ın 1975’ten beri temel savlarına ve örneklerine ilk kez geri döndüğünü söylüyor. HarperCollins’e göre kitap, Avrupa Birliği’ndeki ve ABD’nin çeşitli eyaletlerindeki reformları, Çin’deki talep artışıyla büyüyen endüstriyel hayvancılığı, etin çevreye maliyetini ve endüstriyel çiftliklerin “COVID-19’dan bile daha kötü” yeni virüsleri yayma riskini ele alıyor. İki Türkçe baskı arasında yenisini tercih edin: Baştan aşağı gözden geçirildi ve eski çeviri yayınevinin sitesinde stokta görünmüyor.
Başlıca eleştiri
Singer’ın görüşü sık sık bir hayvan hakları görüşü olarak anılır. Kesin konuşmak gerekirse öyle değil. Stanford Felsefe Ansiklopedisi, “en çok Peter Singer’la özdeşleştirilen” faydacı görüşün “yaygın biçimde ama yanlışlıkla hayvan hakları görüşü diye anıldığını” yazıyor. Ansiklopediye göre bir faydacı için “önemli olan, çıkarların kime ait olduğu değil, gücü ve niteliğidir”. Bu görüş “milyarlarca hayvanın acısını ve ölümünü içeren çok sayıda uygulamayı mahkûm eder”; ama her şey hesaba katıldığında karşılanan çıkarlar engellenenlerden fazlaysa, bir varlığa zarar vermek haklı görülebilir.
Tom Regan tam da burada itiraz etti. Regan’a göre bazı şeyler, toplam hesap ne kadar olumlu çıkarsa çıksın, bir bireye yapılamaz. Haklara dayalı alternatifi merak edenler Kafesler Boşalsın incelememizde bulabilir.
Singer’ın kendi görüşü de değişti. Ansiklopediye göre Hayvan Özgürleşmesi iyi oluşu kişinin tercihlerinin karşılanması olarak tanımlayan bir kuramı savunuyordu. Singer, Katarzyna de Lazari-Radek ile birlikte yazdığı 2016 tarihli kitaptan bu yana iyi oluşu haz ve acı meselesi olarak görüyor.
Künye
- Özgün eser: Animal Liberation, Peter Singer, 1975. Gözden geçirilmiş sürüm: Animal Liberation Now: The Definitive Classic Renewed, HarperCollins (Harper Perennial markası), 23 Mayıs 2023.
- Türkçe (yeni baskı): Hayvan Özgürleşmesi Hemen Şimdi, Ayrıntı Yayınları, çeviri: Akın Emre Pilgir, Haziran 2024, 368 sayfa, birinci baskı.
- Türkçe (önceki baskı): Hayvan Özgürleşmesi, Ayrıntı Yayınları, çeviri: Hayrullah Doğan. Türkçede ilk kez 2005’te yayımlandı; ikinci baskı 2018, 400 sayfa. Yayınevinin sitesinde stokta yok olarak görünüyor.
Kaynaklar
- Singer P. Animal Liberation. The New York Review of Books, 5 Nisan 1973.
- Ayrıntı Yayınları. Hayvan Özgürleşmesi Hemen Şimdi, kitap sayfası ve künye.
- Ayrıntı Yayınları. Hayvan Özgürleşmesi, kitap sayfası ve künye.
- HarperCollins. Animal Liberation Now: The Definitive Classic Renewed, yayıncı tanıtımı.
- Gruen L, Monsó S. The Moral Status of Animals. Stanford Encyclopedia of Philosophy.
- Avrupa Komisyonu. Laying hens (Konsey Direktifi 1999/74/EC).
- Our World in Data. Animals slaughtered for meat (FAO verisi).
- Birleşik Krallık. Animal Welfare (Sentience) Act 2022, 5. madde. legislation.gov.uk.
Editör: Anıl Güler, Eczacı
Son gözden geçirme: 1 Ekim 2026
