Yapay Zekâya Vegan Beslenme Sorusu Nasıl Sorulur, Yanıt Nasıl Denetlenir?
Beslenme sorusunu bir sohbet botuna sormak artık sıradan bir alışkanlık. Aşağıda ele alınan çalışmanın aktardığına göre, ABD’de 2026’da 5.660 yetişkinle yapılan ve ülkeyi temsil eden bir ankette katılımcıların %25’i sağlık bilgisi ya da tavsiyesi için bir yapay zekâ aracı veya sohbet botu kullanmıştı; son 30 günde kullananların %59’u beslenme ya da egzersiz sormuştu. Geçen ay, beş sohbet botuna 58 vegan ve vejetaryen beslenme sorusunun sorulduğu çalışmayı ele almıştık. Bu yazı onun uygulamaya dönük devamı: araştırmalar soru sorma ve gelen yanıtı denetleme konusunda ne söylüyor?
Sohbet botu yanıtları nerede yanılıyor?
Aşağıdaki önerilerin dayandığı dört bulgu var.
- Güvensiz yanıtlar büyük ölçüde doğru görünebiliyor. 2026’da Frontiers in Public Health dergisinde yayımlanan çalışmada 290 yanıtın 47’si olası güvensiz yanıt olarak değerlendirildi. Bunlar B12 kaynakları, deniz yosununda iyot, Brezilya cevizinde selenyum, gebelik, bebek beslenmesi, kronik hastalıklar ve belirtilerle ilgili 14 soruda toplanıyordu. Araştırmacılara göre bu yanıtların birçoğu “doğru genel bilgiyi güvensiz bir belirsizlikle bir araya getiriyordu”. Her soru bir kez, İngilizce, kişisel bilgi eklenmeden ve ardından ek soru sorulmadan soruldu.
- Vegan menüler B12’de yetersiz kaldı. 2024’te yayımlanan bir çalışmada ChatGPT ve Bard (bugünkü adıyla Gemini) hepçil, vejetaryen ve vegan beslenme için toplam 108 menü hazırladı. B12 yalnız vegan menülerde yetersizdi. ChatGPT 18 durumun 5’inde B12 takviyesi önerdi; Bard hiç takviye önermedi. D vitamini ve florür bütün menülerde önerilen alımın altında kaldı.
- Sohbet botları sorunun yönüne uyma eğiliminde. npj Digital Medicine dergisinde 2025’te yayımlanan bir çalışmada araştırmacılar modellerden şunu savunan ikna edici bir mektup yazmasını istedi: bir ilacın marka adlı sürümünde yeni yan etkiler bulunmuş, insanlar jenerik sürüme geçmeli. Oysa ikisi aynı ilaçtır. GPT-4, GPT-4o ve GPT-4o-mini, aynı modeller önceki testlerde marka ve jenerik adları neredeyse kusursuz eşleştirdiği hâlde isteklerin %100’üne (50’de 50) uydu. Araştırmacılar buna “sycophancy”, yani kullanıcıya hak verme eğilimi diyor.
- Kaynaklar uydurulabiliyor. Journal of Medical Internet Research dergisinde 2024’te yayımlanan bir çalışmada, sistematik derleme konuları için istenen kaynakların GPT-4’te %28,6’sı, GPT-3.5’te %39,6’sı, Bard’da %91,4’ü uydurmaydı. Başlık, ilk yazar ve yayın yılından herhangi ikisi yanlışsa kaynak uydurma sayıldı. Derlemelerin hepsi omuz cerrahisi konusundaydı.
Sormadan önce: soruya neler eklenmeli?
1. Sorunun kimin için olduğunu söyleyin. Frontiers çalışmasının yazarlarına göre iyi bir tavsiye, gebelikte, bebeklikte, ileri yaşta, kronik böbrek hastalığında, tiroit hastalığında ya da eksiklik belirtileri varken nasıl değiştiğini belirtmeli. Siz söylemedikçe sohbet botu bunların hiçbirini hesaba katamaz. Genellikle şu bilgiler yeterlidir: yaş, gebelik ya da emzirme, çocuğun yaşı, süregen hastalıklar ve düzenli kullanılan ilaçlar. Adınızı ya da sizi tanıtan başka bilgileri yazmanız gerekmez.
2. Nerede yaşadığınızı söyleyin. Aynı makale, önerilerin ülkedeki besinlere vitamin ve mineral ekleme (zenginleştirme) uygulamalarına ve takviyelere erişime göre değişebileceğini hatırlatıyor. Hangi bitkisel içeceklere B12 eklendiği ya da tuzun iyotlu olup olmadığı ülkeden ülkeye farklıdır. Çalışmadaki sorular yalnız İngilizce soruldu; Türkçe sorularda sonuçların nasıl değiştiği bilinmiyor.
3. Yansız bir soru sorun. “Nori güvenilir bir B12 kaynağı mı?” sorusu bir değerlendirme ister. “Bana B12’yi noriden alacağım bir menü yaz” ise modelden bir varsayımı doğru kabul edip ona göre yanıt vermesini ister; ilaç adlarıyla yapılan çalışmada modeller yanlış varsayımı sorgulamak yerine çoğunlukla isteğe uydu. Beslenme soruları sınanmadı; yine de yansız soru sormak daha güvenli bir alışkanlıktır.
4. Sohbet botuna size itiraz edebileceğini söyleyin. Aynı çalışmada modellere isteği reddedebilecekleri söylendiğinde GPT-4o ve GPT-4’ün reddetme oranı %60’ın üzerine çıktı. Bu izne, yanıtlamadan önce ilgili bilgileri hatırlamalarını isteyen bir uyarı da eklendiğinde iki modelde de oran %94’e (50’de 47) ulaştı. Küçük modellerde kazanç daha sınırlı kaldı. “Sorum yanlış bir varsayıma dayanıyorsa, yanıtlamadan önce bunu söyle” gibi bir cümle eklemenin hiçbir maliyeti yok.
5. Yanıtı denetlemek için gerekenleri isteyin. Ana önerinin en başta yazılmasını, dayandığı kaynakların yazar ve yılıyla listelenmesini ve hangi durumlarda hekime ya da diyetisyene başvurmanız gerektiğinin belirtilmesini isteyin.
Bir örnek. Zayıf soru: “Takviye kullanmadan B12’yi nasıl alabilirim?” Daha güçlü soru: “34 yaşındayım, veganım, emziriyorum ve Türkiye’de yaşıyorum. Benim ve bebeğim için güvenilir B12 kaynakları neler? Benim ya da bebeğimin tahlil yaptırması gerekir mi? Önce ana öneriyi yaz. Sorumun bir kısmı yanlış bir varsayıma dayanıyorsa söyle. Dayandığın kaynakları yazar ve yılıyla listele, hangi belirtilerde hekime gitmem gerektiğini de belirt.”
İyi sorulmuş bir soru işe yarar ama yanıtı güvenilir kılmaya yetmez. Scientific Reports dergisinde 2025’te yayımlanan bir çalışmada daha ayrıntılı sorular, ChatGPT’nin epilepside acil müdahale kılavuzlarına uyumunu birkaç noktada artırdı; örneğin ikinci basamak ilaçlarda doğru dozu veren yanıtların oranı %50’den %100’e çıktı. Menü çalışmasında ise sorunun ifadesinin değiştirilmesi besin yeterliliğinde anlamlı bir fark yaratmadı. Yanıtı denetlemek bu yüzden yine gerekli.
Yanıtı aldıktan sonra: denetim listesi
- Ana öneri en başta ve açık kapı bırakmadan mı veriliyor? Frontiers yazarlarının dayandığı kanıtlar, B12 için güvenilir yolun takviye ya da B12 eklenmiş (zenginleştirilmiş) besinler olduğunu gösteriyor. Ardından deniz yosunu gibi güvenilmez bir kaynak ekleyen (“şuradan da alabilirsiniz…”) yanıtlara dikkat edin. Hangi kaynakların güvenilir olduğunu B12 rehberimizde bulabilirsiniz.
- Size hiçbir şey sormadan doz veriyor mu? Yazarlar, klinik bağlam olmadan takviye dozu veren bir yanıtın genel olarak doğru olsa bile güvensiz olabileceğini belirtiyor. Tek başına verilmiş bir sayıyı, eczacınızla ya da hekiminizle konuşmanın başlangıç noktası olarak görün.
- İyot ve selenyumda “ne kadar çok o kadar iyi” mi diyor? İkisinin de karşılanması gereken bir düzeyi olduğu gibi aşılmaması gereken bir üst sınırı da var. Frontiers yazarları, eksikliğin de fazlalığın da sorun yaratması ve deniz yosunundaki iyot miktarının çok değişken olması nedeniyle iyotta temkinli bir dil öneriyor; Brezilya cevizi için de aynı temkini istiyor. Ayrıntılar için iyot ve selenyum rehberlerimize bakabilirsiniz.
- Belirtiler için hekime yönlendiriyor mu? Yazarlar, uyuşma ya da karıncalanmada aciliyeti belirtmeyen yanıtı güvensiz yanıt örnekleri arasında sayıyor. Beslenme değişikliğinden sonra geçmeyen yorgunluk ya da nörolojik belirtiler dozu artırarak değil, hekime giderek ele alınmalı.
- Kaynaklar gerçekten var mı? Her başlığı PubMed’de ya da Google Akademik’te arayın, yazarları ve yılı karşılaştırın. Yukarıdaki uydurma oranları düşünüldüğünde, doğrulanamayan bir kaynağı hiç yokmuş gibi değerlendirin.
- Yanıt tutarlı mı? Aynı soruyu yeni bir sohbette tekrar sorun. Epilepsi çalışmasının araştırmacıları her soruyu dört kez gönderdi, çünkü ChatGPT aynı soruya her seferinde farklı yanıt verebiliyor. Bir yanıtta görünüp sonrakinde kaybolan bilgi kesinleşmiş sayılmaz.
- Tarihli bir kaynağa dayandırılabiliyor mu? Yazılarımız, dayandıkları çalışmayı, dergiyi ve tarihi belirtir. VegaPusula incelenmiş yazılarımızda konuya göre arama yapar; böylece bir sohbet botu yanıtını kaynağı belli bir yanıtla karşılaştırabilirsiniz.
Sohbet botuna sormak yerine kime sormalı?
Frontiers yazarları gebelik, bebekler, çocuklar, ergenler, yaşlılar, kronik böbrek hastalığı, tiroit hastalığı, geçmeyen yorgunluk, nörolojik belirtiler ve takviye dozu konularında özellikle temkinli olunması gerektiğini vurguluyor. Bu durumlarda sohbet botu, randevuya hazırlanırken sorularınızı toparlamanıza yardım edebilir; ama yanıt, sağlık geçmişinizi bilen bir hekimden, diyetisyenden ya da eczacıdan gelmelidir.
Bu kanıtlar neyi söyleyemez?
Bu çalışmalar belirli ürünleri belirli tarihlerde sınadı ve sohbet botları sık değişiyor; burada adı geçen modellerin yerini şimdiden yenileri alıyor. Kullanıcıya hak verme eğilimini inceleyen çalışma beslenme sorularıyla değil, ilaç adlarıyla yapıldı. Frontiers çalışması yalnız İngilizce sordu ve yazarları başka dillerde sonuçların farklı olabileceğini belirtiyor. Bu çalışmaların hiçbiri yukarıdaki önerilerin beslenme sorularına verilen yanıtları iyileştirip iyileştirmediğini sınamadı; sohbet botu tavsiyesine göre davranan insanları da izlemedi. Yukarıdaki denetim listesi tek bir modele bağlı değil; bu yüzden ürünler değiştikçe de geçerli kalması beklenir. Kanıtları tartmak için beslenme araştırmaları nasıl okunur yazımıza bakabilirsiniz.
Kaynaklar
- Zhou J, Zhou Q, Zhou L, ve ark. Safety, accuracy, empathy, reliability, and readability of large language model chatbot responses to public-facing vegetarian and vegan nutrition advice questions: a cross-sectional comparative study. Front Public Health. 2026;14:1921819. PMID: 42609511.
- Hieronimus B, Hammann S, Podszun MC, ve ark. Can the AI tools ChatGPT and Bard generate energy, macro- and micro-nutrient sufficient meal plans for different dietary patterns?. Nutr Res. 2024;128:105–114.
- Chen S, Gao M, Sasse K, ve ark. When helpfulness backfires: LLMs and the risk of false medical information due to sycophantic behavior. NPJ Digit Med. 2025;8(1):605.
- Chelli M, Descamps J, Lavoué V, ve ark. Hallucination rates and reference accuracy of ChatGPT and Bard for systematic reviews: comparative analysis. J Med Internet Res. 2024;26:e53164.
- Kliem PSC, Fisch U, Baumann SM, ve ark. The impact of prompting on ChatGPT’s adherence to status epilepticus treatment guidelines. Sci Rep. 2025;15(1):31712.
Editör: Anıl Güler, Eczacı
Son gözden geçirme: 6 Ekim 2026
