Dünya Vejetaryen Günü: 1 Ekim Nasıl Başladı?
Bugün, 1 Ekim, Dünya Vejetaryen Günü. Bu günü 49 yıl önce tek bir kuruluş, Kuzey Amerika Vejetaryen Derneği (North American Vegetarian Society, NAVS) başlattı; ertesi yıl Uluslararası Vejetaryen Birliği (IVU) de benimsedi. Bu yazıda günü kimin, hangi amaçla başlattığını ve 1 Kasım’daki Dünya Vegan Günü’yle bağlantısını anlatıyoruz.
Günün arkasındaki dernek
NAVS 1974’te kuruldu ve ertesi yıl IVU’nun 23. Dünya Vejetaryen Kongresi’ni düzenledi. IVU, 1908’den beri dünyadaki vejetaryen derneklerini bir araya getiren çatı kuruluştur. Tarihçiler Karen ve Michael Iacobbo da Vegetarian America kitabında, bu kongrenin zemininin NAVS’ın kurulmasıyla hazırlandığını yazar. Kongre 16–28 Ağustos 1975’te ABD’de, Maine Üniversitesi’nin Orono kampüsünde toplandı. Bu, Kuzey Amerika kıtasında yapılan ilk IVU kongresiydi. Iacobbo’lar onu ABD’de yirminci yüzyılda yapılmış belki de en önemli vejetaryen buluşması olarak niteliyor.
Katılım o yıllar için yüksekti, ancak kaynaklardaki sayılar birbirini tutmuyor. Vegetarian Times dergisi 1.500 kişi bildirdi ve önceki IVU rekorunun üç katı olduğunu yazdı. IVU genel sekreterinin raporu ise 1.400’ü aşkın katılımcıdan, 100’ü aşkın konuşmacıdan ve aynı anda 26’ya varan salonda yapılan konuşmalardan söz ediyor. Vegetarian Times‘ın haberine göre katılımcıların beslenme biçimleri de çok çeşitliydi: yumurta ve süt tüketenlerden (“ovo-lacto”) yalnızca meyve yiyenlere kadar.
En çok ilgi gören etkinliklerden biri 20 Ağustos akşamı düzenlenen “Kıtlığın Cenazesi” (Funeral for Famine) oldu. Richard St. Barbe Baker’ın konuşmasının ardından NAVS başkanı Jay Dinshah, insanları vejetaryen beslenmeyi kitlesel açlığın tek alternatifi olarak benimsemeye çağırdı ve şu cümleyi kurdu: “Kıtlığı gömelim, kurbanlarını değil.” Ardından muhabirlerin önünde bir tabut cenaze arabasına yüklendi. IVU raporuna göre etkinliği ABD’nin üç büyük ulusal televizyon kanalı da haberleştirdi.
1977 ve 1978
Kongreden iki yıl sonra, 1977’de NAVS Dünya Vejetaryen Günü’nü başlattı. Derneğin kendi tanımına göre günün amacı, “vejetaryenliğin sevincini, şefkatini ve yaşamı zenginleştiren olanaklarını tanıtmak” ve kamuoyuna vejetaryen beslenmenin sağlığa yararlı olduğunu, hayvanların hayatını kurtardığını ve Dünya’nın korunmasına katkı sağladığını anlatmaktı. IVU genel sekreterinin 1977 raporuna göre NAVS’a o sırada Kuzey Amerika ve Hawaii’de yaklaşık 65 grup ve dernek bağlıydı.
1978’de IVU bu günü benimsedi. Resmî tarih 1 Ekim, ama NAVS gerekirse etkinliklerin yakın bir tarihte yapılabileceğini söylüyor. 1 Ekim’in neden seçildiğini ne NAVS ne de incelediğimiz IVU kayıtları açıklıyor; bu yüzden tahmin yürütmedik.
Dünya Vegan Günü’yle biten bir ay
NAVS, 1 Ekim’i Vejetaryen Farkındalık Ayı’nın başlangıcı olarak tanımlıyor. Bu ay bittikten sonraki ilk gün, 1 Kasım, Dünya Vegan Günü.
Dünya Vegan Günü’nün kökeni ayrı. Vegan Society, kurucu üyelerinin “vegan” kelimesini türettiği Kasım 1944’te kuruldu. Derneğin 50. yılı için eski başkanlarından Louise Wallis, 1 Kasım 1994’te Dünya Vegan Günü’nü başlattı. Gün daha sonra bir haftaya, ardından her kasım kutlanan Dünya Vegan Ayı’na genişletildi. “Vegan” kelimesinin nasıl doğduğunu ve ilk vejetaryen derneğinin 1847’de Ramsgate’te nasıl kurulduğunu daha önce anlatmıştık.
Vejetaryen mi, vegan mı?
Bu iki gün iki farklı şeyi kutluyor ve aradaki fark kolayca karışabiliyor.
- Vejetaryen: et, balık ve tavuk yemez. Vegetarian Society’nin sözleriyle: “Et, balık ve tavuk yemeyi bırakmanız yeterli.” Tanım yumurtadan ve süt ürünlerinden söz etmiyor; lakto-ovo vejetaryenler ikisini de tüketir.
- Lakto, ovo ve lakto-ovo vejetaryen: ön ekler hangi ürünün sofrada kaldığını gösterir. “Lakto” süt, “ovo” yumurta demektir. 1975 kongresinin raporunda da “ovo-lacto (egg & milk)”, yani “yumurta ve süt” ifadesi geçiyor.
- Vegan: hiçbir hayvansal ürün tüketmez. Vegan Society’nin tanımına göre veganlık, “hayvanların yiyecek, giyecek ya da başka herhangi bir amaçla her türlü sömürüsünü ve onlara yapılan her türlü zulmü, mümkün ve uygulanabilir olduğu ölçüde dışlamayı amaçlayan” bir yaşam biçimidir. Beslenme açısından ise “tamamen ya da kısmen hayvanlardan elde edilen bütün ürünlerden vazgeçmek” anlamına gelir.
Bu yüzden aramalarda karşımıza çıkan “lakto-vegan” ve “ovo-vegan” doğru terimler değildir: süt ya da yumurta içeren bir beslenme, tanımı gereği vegan olamaz. Doğru terimler lakto vejetaryen ve ovo vejetaryendir.
Bu ay denemek istiyorsanız
İster yalnızca eti ister bütün hayvansal ürünleri bırakın, bazı besin öğelerini en baştan planlamak gerekir. Her birini kaynaklarıyla anlatan rehberlerimiz:
Kaynaklar
- World Vegetarian Day (North American Vegetarian Society). Ana sayfa. Erişim: 29 Eylül 2026.
- North American Vegetarian Society. Purposes & Programs. Erişim: 29 Eylül 2026.
- International Vegetarian Union. 23rd IVU World Vegetarian Congress 1975, Orono, Maine, USA; aktarılan kaynak: Iacobbo K, Iacobbo M. Vegetarian America: A History. Praeger; 2004. Erişim: 29 Eylül 2026.
- Vegetarian Times 12. sayı, 1975. 1975 World Vegetarian Congress (Uluslararası Vejetaryen Birliği arşivinde). Erişim: 29 Eylül 2026.
- International Vegetarian Union. Hon. General Secretary’s Report, 24th World Vegetarian Congress, New Delhi, 1977. Erişim: 29 Eylül 2026.
- International Vegetarian Union. History of the IVU. Erişim: 29 Eylül 2026.
- The Vegan Society. World Vegan Month. Erişim: 29 Eylül 2026.
- The Vegan Society. Definition of veganism. Erişim: 29 Eylül 2026.
- Vegetarian Society. Eating veggie. Erişim: 29 Eylül 2026.
Editör: Anıl Güler, Eczacı
Son bilimsel inceleme: 30 Eylül 2026
