Sağlıklı Bitkisel Beslenme ve Kalp: ABD’deki Bir Çalışma Ne Buldu?
Geçen hafta, Dünya Kalp Günü’nde, bitkisel beslenme ve kalp sağlığı üzerine 19 kohort çalışmasını birleştiren bir meta-analizi ele aldık. Mesajı basitti: cevap, hangi bitkileri yediğinize bağlı. Bu akşamki çalışma daha küçük: tek bir grup Amerikalı yetişkini izliyor ve bir çalışmanın, o derli toplu ortalamanın yanında ne kadar dağınık görünebileceğini gösteriyor.
Çalışma
Makale 21 Ağustos 2026’da The American Journal of Clinical Nutrition dergisinde yayımlandı. ABD’de uzun süredir devam eden REGARDS kohortunun (REasons for Geographic and Racial Differences in Stroke, yani “İnmede Coğrafi ve Irksal Farklılıkların Nedenleri”) verilerini kullandı. Yazarlar çalışmanın neden önemli olduğunu şöyle açıklıyor: kalp hastalığı ve inme yükü yüksek olan siyahi ve kırsalda yaşayan Amerikalılar bitkisel beslenme araştırmalarında az temsil ediliyor.
Analize 14.776 yetişkin alındı. Katılımcıların beslenmesi 2003–2007 arasında besin tüketim sıklığı anketleriyle kaydedildi; katılımcılar 2019’a kadar izlendi. Bu sürede 700 inme, 1.047 yeni koroner arter hastalığı vakası ve bu hastalığa bağlı 944 ölüm görüldü. Koroner arter hastalığı, kalp krizlerinin çoğunun arkasındaki hastalık.
Beslenme nasıl puanlandı?
Çalışma veganları et yiyenlerle karşılaştırmadı. Bunun yerine her kişinin beslenmesine, meta-analizde de kullanılan standart tanımlarla üç puan verildi:
- Genel bitkisel indeks: bitkisel besinler puanı yükseltir, hayvansal besinler düşürür.
- Sağlıklı bitkisel indeks: tam tahıl, meyve, sebze, kuruyemiş, baklagil, bitkisel yağ ve çay ya da kahve puanı yükseltir; meyve suyu, şekerli içecek, rafine tahıl, patates, tatlılar ve hayvansal besinler düşürür.
- Sağlıksız bitkisel indeks: sağlıklı indeksin tersi.
Araştırmacılar sonra her puanda en üstteki beşte birlik grubu en alttakiyle karşılaştırdı; sosyal ve ekonomik durum, sağlık risk etkenleri ve kalori alımı hesaba katıldı. Yüksek puan, daha çok bitki ve daha az hayvansal besin demek; vegan beslenme demek değil.
Ne buldular?
Sağlıklı indeks iyi sonuç verdi. Sağlıklı bitkisel puanı en yüksek olanlarda koroner arter hastalığına yakalanma riski, en düşük olanlara göre %28 daha düşüktü (tehlike oranı, HR 0,72; %95 güven aralığı 0,58–0,90). Koroner arter hastalığından ölümde ise sağlıklı indeks yalnız kadınlarda daha düşük riskle ilişkiliydi.
Genel indeks karışık çıktı. Genel bitkisel puanı yüksek olanlarda koroner arter hastalığından ölme riski %27 daha düşüktü (0,73; 0,59–0,90), ama bu hastalığa yakalanma riski %60 daha yüksekti (1,60; 1,09–2,33). Yüksek risk yalnız kırsal olmayan bölgelerde yaşayanlarda görüldü.
Geri kalanında ilişki yoktu. Üç puandan hiçbiri inmeyle ilişkili değildi. Sağlıksız indeks ise ne koroner arter hastalığına yakalanmayla ne de bu hastalıktan ölümle ilişkiliydi. Sonuçlar ırka göre farklılaşmadı.
Yazarların kendi özeti dengeli: sağlıklı bitkisel beslenme daha düşük riskle ilişkiliydi, ama genel bitkisel beslenmenin koroner arter hastalığıyla ilişkisi “farklı yönlerde” çıktı.
1,60 neden 0,72’yi geçersiz kılmıyor?
En çok göze çarpan rakam %60; o yüzden onu dikkatli okumak gerekiyor. Makalenin özeti, aynı puanın neden yeni vakalarda bir yöne, ölümlerde öbür yöne işaret ettiğini açıklamıyor. Tam metne de erişemedik; makale ücretli. Güven aralığı da geniş: veriler %9’luk bir artışla da %133’lük bir artışla da uyumlu, yani etkinin büyüklüğü çok belirsiz.
Özetin sınamadığı olası bir açıklama şu: genel indeks beyaz ekmek, patates kızartması ve şekerli içecek dâhil her bitkisel besini ödüllendiriyor. Sağlıklı indeks de tam bu zayıflığı gidermek için tasarlandı. Etten uzak ama rafine besinlerle dolu bir beslenme de yüksek genel puan alabilir.
Puanların kendisiyle ilgili de bir uyarı var. 2024’te başka bir ekip aynı REGARDS verisiyle bu puanlama yöntemini sınadı. Hakem değerlendirmesinden geçmemiş bir ön baskıda, bu puanlarla koroner kalp hastalığı arasında daha önce bulunan anlamlı ilişkileri yeniden elde edemediklerini bildirdiler. Hangi besinlerin “sağlıklı” ya da “sağlıksız” sayılacağı konusundaki küçük değişiklikler bile sonuçları kaydırdı; inceledikleri bitkisel besin gruplarının her biri, koruyucu ya da zararlı görünen bir indeksin içine girebiliyordu. Buna “birliktelikten suçlu (ya da yararlı) sayılma” (guilt by association) dediler. Beslenme puanları yararlı ama kaba araçlar.
Büyük resimle nasıl örtüşüyor?
Bu tek bir kohort; 29 Eylül’deki meta-analiz ise 19 çalışmayı birleştirmişti. Ana noktada ikisi aynı şeyi söylüyor. Meta-analizde sağlıklı indeks koroner kalp hastalığı riskinde %23, burada %28 düşüşle ilişkiliydi. İkisi de inmeyle belirgin bir ilişki bulmadı.
Ayrıldıkları yer genel indeks. Birleştirilen çalışmalarda genel indeks biraz daha düşük riskle ilişkiliydi (koroner kalp hastalığında %9 daha düşük); REGARDS’da ise yeni vakalarda daha yüksek riskle. Ortalamaya ters düşen tek bir çalışma, ortalamayı bir kenara atmak için gerekçe değil; ama ortalamaların topluluklar arasındaki farkları gizlediğini hatırlatıyor. Bu tür sonuçları nasıl okuyacağınızı hatırlamak isterseniz: beslenme araştırmaları nasıl okunur.
Buradan ne çıkarmalı?
Pratik mesaj geçen haftakiyle aynı; ama bu kez nadiren incelenen iki grubu, siyahi ve kırsalda yaşayan Amerikalıları da kapsayan bir kohorttan geliyor. Bitkisel besinin türü, “bitkisel” etiketinden daha önemli. Öğünleri tam tahıl, baklagil, kuruyemiş, sebze ve bütün meyve üzerine kurun; şekerli içecek, meyve suyu, beyaz ekmek ve tatlıları ara sıra tüketin. Kolesterolünüzü de takip ediyorsanız, vegan olmanın kolesterolü düşürüp düşürmediğini anlattığımız yazıda neyin ne kadar hızlı değiştiğini bulabilirsiniz.
Bu çalışma, bulduğu farklara beslenmenin yol açtığını kanıtlayamaz. Tek bir ülkede, anketlerle ölçülmüş ilişkileri gösteriyor. Ama bitkisel beslenmenin ancak içindeki bitkiler kadar iyi olduğuna bir kanıt daha ekliyor.
Kaynaklar
- Belarmino EH, Blair J, Zakai NA, ve ark. Plant-based diets, stroke, and heart outcomes: a prospective study of the REasons for Geographic and Racial Differences in Stroke Cohort. Am J Clin Nutr. 2026;124(5). PMID: 42628748.
- Satija A, Bhupathiraju SN, Spiegelman D, ve ark. Healthful and unhealthful plant-based diets and the risk of coronary heart disease in U.S. adults. J Am Coll Cardiol. 2017;70(4):411–422.
- Jamshidi-Naeini Y, Henschel B, Shikany JM, Allison DB, Brown AW. Guilt by association: plant-based foods can be incorporated into both healthy and unhealthy plant-based diet indices associated with coronary heart disease. medRxiv. 2024 (ön baskı, hakem değerlendirmesinden geçmemiş).
Editör: Anıl Güler, Eczacı
Son gözden geçirme: 3 Ekim 2026
