Vegan Deri Neyden Yapılıyor?
“Vegan deri” tek bir malzemeymiş gibi duruyor, oysa en az iki ayrı malzemeyi anlatıyor. Daha eski ve çok daha yaygın olanı suni deri: poliüretan (PU) ya da polivinil klorür (PVC) ile kaplanmış polyester kumaş. Daha yenisi bitkisel ya da biyobazlı deri adıyla satılıyor; ananas yaprağı lifi, elma ya da üzüm posası, kaktüs veya mantar miselyumu kullanılarak yapılıyor. İkisinde de hayvan derisi yok. Ama plastik içerikleri aynı değil ve tanıtımlar her birinde ne kadar plastik bulunduğunu nadiren söylüyor.
Yaygın olanı: kumaş üstünde plastik
Suni deri genellikle bir tekstil taşıyıcının iki ya da daha fazla sentetik polimer katmanla kaplanmasıyla yapılır: köpüklü bir orta katman, yoğun (kompakt) bir katman ve bir üst kaplama. Yüzeyine çoğu zaman deri dokusu kabartılır, böylece hayvan derisine benzer. Kumaş polyester, kaplama PVC ya da poliüretan olduğunda, 2021 tarihli bir çalışmanın deyişiyle ortaya “tamamen fosil kaynaklı bir malzeme” çıkar. Gels dergisinde 2025’te yayımlanan bir derleme, piyasadaki vegan derinin büyük bölümünün hâlâ bu petrol kaynaklı polimerlerden yapıldığını belirtiyor.
Bu tek başına olumsuz bir yargı değil; ortada bir ödünleşim var. Elise Elsacker ve arkadaşlarının miselyum malzemeleri üzerine 2023 tarihli patent derlemesi, plastik bazlı derilerin üretim aşamasında hayvan derisinden daha düşük karbon ayak izine sahip olduğunu belirtiyor. Aynı derlemeye göre bu malzemeler fosil kaynaklara bağımlı ve kendi sorunlarını da getiriyor: mikroplastik kirliliği, çöp depolama alanlarında ve okyanuslarda birikim.
Laboratuvar bitkisel alternatiflerin içinde ne buldu?
Bu alandaki en ayrıntılı laboratuvar karşılaştırmalarından biri, Meyer ve arkadaşlarının Coatings dergisinde 2021’de yayımlanan çalışması. Araştırmacılar piyasada satılan dokuz deri alternatifini, bir ayakkabı yüzü derisi ve sıradan bir PU kaplı kumaşla karşılaştırdı. Mikroskopi, kızılötesi spektroskopi ve ayakkabı, eldiven ve giyim malzemeleri için kullanılan standart testlerden yararlandılar. Örnekleri Alman deri sanayisinin meslek birliği VDL bağışlamıştı; bunu akılda tutmakta yarar var. Yazarlar herhangi bir çıkar çatışması olmadığını beyan etti. Çalışma yalnızca yapıyı ve performansı ölçtü; karbon ayak izi, çevresel etki ya da biyolojik olarak parçalanabilirlik değerlendirilmedi.
Dokuz malzemeden altısı üç gruba ayrıldı:
| Tür | Laboratuvarın bulduğu |
|---|---|
| Kaktüs, elma ve üzüm bazlı (tanıtımdaki adıyla) | Sıradan suni deri gibi yapılmış: polyester kumaş (birinde selüloz) üzerinde bitkisel dolgu içeren köpüklü poliüretan orta katman ve polimer üst kat. Poliüretanın bir kısmının yerini bitkisel dolgu almış, ama yazarların deyişiyle malzemelerin “büyük bölümü yine poliüretandan oluşuyor”. |
| Ananas yaprağı lifi | İnce bir kaplaması olan, dokunmamış bir bitkisel lif keçesi. Kaplama, bitkisel kaynaklı bir plastik olan polilaktik asit (PLA) olarak tanıtılıyordu; ama analiz kaplamada “en azından kayda değer miktarda PUR/akrilat” buldu. |
| Büyütülmüş malzemeler (bir ağaç mantarı ve bir kombu çayı tabakası) | Plastik kaplaması ya da kumaş desteği olmayan, doğal polisakkaritlerden oluşan tek katmanlı tabakalar. Ancak dayanımları ayakkabı yüzü için gerekenin çok altında. |
Bilinmesi gereken bir bulgu daha var. Vegan olarak satılan ve üzerinde bir hayvan hakları örgütünün onay ibaresi kabartılmış bir kemerin orta katmanı, deri liflerinden preslenmiş bir levha çıktı. Akrilik bir bağlayıcıyla bir arada tutulan kâğıt benzeri bir lif malzemesi ile tik yaprağından yapılmış bir malzeme ise bu gruplara girmedi.
Yazarlar her malzemenin gerçekte ne kadarının bitkisel olduğunu ölçemedi. Vardıkları sonuç şu: Suni derinin polimer katmanlarına tarımsal yan ürün eklemek biyobazlı içeriği artırıyor, ama sıradan suni deriye göre ölçülebilir bir fiziksel üstünlük sağlamıyor. Çevresel bir üstünlük sağlayıp sağlamadığını ancak kapsamlı bir yaşam döngüsü analizi gösterebilir.
Alternatifler testlerde nasıl sonuç verdi?
Dokuz alternatiften hiçbiri genel olarak deriyle boy ölçüşemedi. Çalışmada en yüksek çekme ve yırtılma dayanımı deride ölçüldü. Kaplı kumaşların çekme dayanımı 9 ile 20 N/mm² arasındaydı; ayakkabı yüzü derisi için aranan değer 15 N/mm²’den yüksek. Büyütülmüş mantar örneğinin değerleri ise son derece düşüktü (diğer araştırmacıların sonradan aktardığına göre yaklaşık 0,2 N/mm²).
Su buharı geçirgenliğinde (nefes alabilirlikte) sonuçlar ikiye ayrıldı. Deri, mantar bazlı tabaka ve kâğıt lifli malzeme su buharını kolayca geçirdi; PU kaplı karşılaştırma malzemesi ve ananas lifli malzeme de ayakkabı yüzü standardını karşıladı. Geri kalan altı alternatif karşılayamadı. Yazarlar bunun pratikteki anlamını da belirtiyor: Su buharını geçirmeyen bu malzemelerden yapılmış ayakkabılar ayağı terletir, ama aynı malzemeler çanta ya da yağmurluk olarak kullanıldığında yağmuru geçirmez.
Örneklerde bulunan kısıtlı maddeler
Laboratuvar, küçük örnekleri ısıtarak malzemelerden uçucu madde salınıp salınmadığını da taradı. Hepsi uçucu organik bileşik saldı. Kısıtlı maddeler (kullanımı mevzuatla sınırlanmış maddeler) PU kaplı karşılaştırma malzemesinde, kaktüs, elma ve üzüm bazlı malzemelerde ve ananas lifli malzemede bulundu:
- PU kaplı karşılaştırma malzemesi: kayda değer miktarda dimetilformamit (DMF) ve toluen;
- kaktüs bazlı malzeme: beş kısıtlı madde, yani bütanon oksim, toluen, serbest izosiyanat, bir pestisit olan folpet ve eser miktarda plastikleştirici diizobütil ftalat (DIBP);
- elma bazlı malzeme: bütanon oksim ve eser miktarda DMF;
- üzüm bazlı malzeme: toluen;
- ananas lifli malzeme: DIBP.
Bu, her malzemeden tek bir örnek üzerinde yapılmış bir tarama testiydi ve örnekler 2021’de yayımlanan bir çalışma için temin edilmişti; bugünkü ürünler farklı olabilir. Çalışma bulunan miktarları yasal sınırlarla karşılaştırmıyor. Test, bir malzemenin laboratuvarda ısıtıldığında neler salabildiğini gösteriyor; giyen kişinin cildine ne kadarının ulaştığını göstermiyor. Bu yüzden tek başına bir sağlık riskinin kanıtı değil. Gösterdiği şey şu: “Bitkisel” ibaresi, malzemenin yapımında kullanılan çözücüler, plastikleştiriciler ve kaplamalar hakkında hiçbir şey söylemiyor.
Mantar deri
Mantarın kök benzeri ağı olan miselyum tabaka hâlinde büyütülüp deriye benzer bir malzemeye işlenebiliyor. 2023 tarihli patent derlemesi, 2019’dan bu yana bu alandaki patent başvurularında belirgin bir artış saptadı. İşlenmemiş miselyum kuruyunca sertleşip kırılganlaşıyor; bu yüzden gliserin gibi plastikleştiricilerle yumuşatılıyor, çoğu zaman da çapraz bağlanıp kaplanıyor. Derlemeye göre bugün piyasadaki miselyum ürünlerinin çoğunda kalınlığı 10 ile 500 μm arasında değişen bir tür poliüretan kaplama var. Yazarlar, sürdürülebilir olmayan bu sentetik kaplamaların alanın henüz aşamadığı bir sorun olduğunu belirtiyor.
Araştırma prototipleri giderek daha dayanıklı hâle geliyor. Scientific Reports dergisinde 2025’te yayımlanan bir çalışmada Kanishka Wijayarathna ve arkadaşları ekmek atığı üzerinde mantar yetiştirdi, biyokütleyi bitkisel tanenlerle tabakladı ve katmanlı tabakalar hâlinde presledi. En dayanıklı tabaka 20,5 MPa çekme dayanımına ulaştı (N/mm² ile aynı birim). Bunlar satın alınabilecek ürünler değil, laboratuvar tabakalarıydı ve ayrı bir çalışmada test edildiler; bu yüzden değer 2021 sonuçlarıyla doğrudan karşılaştırılamaz.
Etiket ne söylüyor?
Hem AB’de hem Türkiye’de ayakkabının üç temel parçasının malzemesini gösteren etiket zorunlu: ayakkabı yüzü, iç astar ve taban, dış taban. AB’nin ayakkabı etiketleme direktifi (94/11/AT) deriyi, özgün lifli yapısı aşağı yukarı korunmuş hayvan derisi ya da postu olarak tanımlıyor. Deri liflere, küçük parçalara ya da toza ayrıştırılıp levha ya da başka biçimlere getirilmişse, direktife göre “bu levhalar ya da biçimler deri değildir”. Kaplanmış deri için ayrı bir kategori var; geri kalan her şey ya tekstil ya da “diğer malzemeler” olarak etiketleniyor. Bir parçanın yüzde 80’ine ulaşan tek bir malzeme yoksa direktif en çok kullanılan iki malzemenin yazılmasını istiyor.
Türkiye’deki ayakkabı etiketleme yönetmeliği de aynı direktife dayanıyor. Etikette ayakkabı yüzünün ve iç astar ile tabanın en az yüzde 80’ini oluşturan malzemenin, dış tabanda ise hacmin en az yüzde 80’ini oluşturan malzemenin yazılması gerekiyor. Etiket tüketiciyi yanıltmamalı; satış yerlerinde şekil ve sembollerin anlamını açıklayan en az A4 boyutunda bir poster ya da tablo asılması zorunlu. 2021 tarihli çalışmaya göre bir Avrupa standardı (EN 15987) da “faux leather” (yapay deri) ya da “PU leather” (PU deri) gibi, içinde “deri” geçen terimlerin kullanımını sınırlıyor; bu tür standartlar bir yasa onlara atıf yapmadıkça gönüllü olarak uygulanır.
Bu kuralların hiçbiri “vegan” ya da “bitkisel” kavramını tanımlamıyor. Deri simgesi ana malzemenin hayvan derisi olup olmadığını söyler. Bitkisel bir alternatifin büyük ölçüde plastik olup olmadığını söylemez. Sertifika logoları için vegan sertifika etiketleri yazımıza bakabilirsiniz.
Nasıl seçmeli?
- Önce ayakkabı etiketine bakın. Etikette ayakkabı yüzü deri olarak gösteriliyorsa, tanıtımda ne yazarsa yazsın ana malzeme hayvan derisidir.
- Bitkisel, plastiksiz demek değildir. Kaplamanın ve alt kumaşın neyden yapıldığını, malzemenin ağırlıkça ne kadarının bitkisel kaynaklı olduğunu sorun.
- Biyobazlı ile biyolojik olarak parçalanabilir ayrı iddialardır. Bir malzeme bitkisel madde içerdiği hâlde poliüretanla bağlanmışsa doğada parçalanmayabilir.
- Ayakkabıda nefes alma önemlidir. 2021 çalışmasındaki dokuz alternatiften altısı ayakkabı yüzü için su buharı geçirgenliği standardını karşılamadı.
- Dayanıklılığı da hesaba katın. Hangi malzemeyi seçerseniz seçin, yıllarca kullanabileceğiniz bir ürün daha az yenileme demektir.
Aynı sorular kozmetik için de geçerli; vegan kozmetik etiketi nasıl okunur yazımıza bakabilirsiniz.
Kaynaklar
- Meyer M, Dietrich S, Schulz H, Mondschein A. Comparison of the Technical Performance of Leather, Artificial Leather, and Trendy Alternatives. Coatings 2021;11(2):226.
- Elsacker E, Vandelook S, Peeters E. Recent technological innovations in mycelium materials as leather substitutes: a patent review. Front Bioeng Biotechnol 2023;11:1204861.
- Wijayarathna ERKB, Svensson SE, Sar T, Zamani A. Multilayer biocomposite vegan leather materials derived from vegetable-tanned fungal biomass cultivated on food waste. Sci Rep 2025;15:15366.
- Choi SM, Lee DH, Zo SM, Sood A, Han SS. Gel-Based Approaches to Vegan Leather: Opportunities and Challenges in Mimicking Leather Properties. Gels 2025;11(6):395.
- 94/11/AT sayılı Direktif (ayakkabıların temel unsurlarında kullanılan malzemelerin etiketlenmesi). ABRG L 100, 19.4.1994.
- Gümrük ve Ticaret Bakanlığı (bugün Ticaret Bakanlığı). Tüketicinin Satın Alacağı Ayakkabıların Temel Unsurlarının Yapımında Kullanılan Malzemelerin Etiketlenmesine Dair Yönetmelik (94/11/AT dikkate alınarak hazırlanmıştır).
Editör: Anıl Güler, Eczacı
Son gözden geçirme: 22 Ekim 2026
